Author: Goce Trpkovski

17 обележја на најживописниот пат во Македонија, Маврово-Струга

Четири езера, пет планини, две реки, два града, села, манастири, мостови, неверојатна природа… Сето тоа е спакувано во само стотина километри, на патот Маврово-Струга, покрај западната граница на Македонија. Патот воопшто не е лесен, многу е кривулест, на места и тесен, со повремени одрони од камења или со оштетувања на асфалтот. Поради тоа возачите често го избегнуваат. Но ако сте совозач или патник, тогаш ќе уживате. Следете не`, километар по километар, низ 17 обележја на веројатно најживописната патна делница во Македонија.

км 1: Букова шума. Патот можеби се вика Маврово-Струга, но почнува десетина километри пред Маврово, каде што се одвојува од главниот пат од Скопје кон Охрид. Буковата шума ќе ве следи уште од првиот чекор, со своите шарени стебла и зелени лисја.

км 8: Мавровско езеро. Оттука е првиот поглед на најфотографираната вештачка акумулација во Македонија, создадена во 1947 година, кога се изградила браната и таа станала дел од хидроенергетскиот систем на земјата.

км 11: Маврови Анови. Друмската населба е целосно ставена во служба на патниците, со своите ресторани, продавници, бензински пумпи и места за одмор.

км 20: Радика. Првиот поглед на реката што ја сметаат за најубава и за најчиста во Македонија доаѓа кај мостот преку кој се оди кон планината Кораб. Совршена хармонија на брзата и бистра вода со карпите, густите шуми и со растенијата со листови широки и по половина метар.

км 24: Кањонот на Радика. Неколку километри низводно, високите карпи од двете страни на патот создаваат чувство како да се движите меѓу облакодерите на некој велеград. Но со многу чист воздух и со песната на птиците наместо бучава.

км 35: Бигорскиот манастир Свети Јован. Целосно е обновен по катастрофалниот пожар во 2009 година, што му ги уништи конаците. Манастирот е стар речиси илјада години и неколку пати бил уриван и подигнуван. Највредното нешто во него, црквата и иконостасот со бесценетиот дрворез, беа спасени. Внатрешноста на црквата не смее да се фотографира, но има повеќе од доволно мотиви околу неа.

км 37: Ростуше и Дуфскиот водопад. До селото Ростуше има помалку од два километра од патот.

Од него се тргнува по планинарска патека до Дуфскиот водопад, висок 25 метри, специфичен поради огромниот камен што се заглавил меѓу карпите од кои паѓа водата. Знакот дека до водопадот има само 1.020 метри нека не ве залажува. Патеката е тесна и лизгава поради влагата, и движењето може да биде напорно за оние што вообичаено се неактивни. Затоа, одвојте си барем еден час за оваа посета.

км 45: Мостот Еленски Скок. Кај Бошков Мост се врти лево (кон исток) и се патува два километра до овој импресивен мост стар 200-300 години, направен од камен во еден лак, кој виси дваесетина метри над провалијата во Мала Река.

км 47: Каменоломот кај Долно Косоврасти. Лекција по геологија за планините во чие што зеленило ќе уживате целиот пат.

км 50: Центар Жупа и Коџаџик. На почитувачите на Мустафа Кемал Ататурк веројатно нема да им пречи да поминат 17 километри покрај источниот брег на Дебарско Езеро, по пат што е предизвик и самиот по себе, до Коџаџик, родното место на неговиот татко, каде што има и спомен куќа посветена на неговите предци.

км 53: Манастирот Свети Ѓорѓи во Рајчица. Старата црква и беспрекорно уредените конаци што се извишуваат над неа привлекуваат посетители од целиот Балкан. Точка што не смее да се промаши, дури ни на поминување.

км 55: Дебар. Градот за кој во Македонија важи стереотипното сфаќање дека е на изумирање бидејќи секој се отселува од него, изненадува со бројот на новоизградени куќи и згради.

км 60: Дебарско Езеро. Иако езерото ќе го видите многу порано (уште кај Косоврасти), најубавите панорами се на околу пет километри јужно од Дебар. Внимавајте, ако возите кон југ, местата за застанување и за уживање во глетката ќе ви бидат од левата страна на патот и за да го паркирате автомобилот ќе треба да ја пресечете лентата за возилата што доаѓаат од спротивниот правец. Тоа мора да го направите многу претпазливо, за да не се доведете во сериозна опасност.

км 79: Клисурата на Црн Дрим. Втората река на овој пат е Црн Дрим. И таа се пробива низ планините и создава спектакуларна клисура.

км 87: Глобочица. Водата во ова вештачко езеро е толку темна, а околината толку тивка, што тоа делува истовремено воодушевувачки и застрашувачки. Старото село кое било поплавено кога се направила браната не може да се види, но приказната за него само ја зголемува мистиката. Исто како и кај Дебарско Езеро, внимавајте кога ќе се паркирате.

км 97: Вевчани и вевчанските извори. Вевчани е едно од најтуристичките села во Македонија. До него се скршнува околу четири километри од главниот пат, кон запад. Познато е по карневалот на 13 јануари, по убавата архитектура и по вевчанските извори. Споменик на природата создаден од десетици извори и потоци што се испреплетуваат низ карпите и низ зеленилото. Овде или ќе направите илјада фотографии, или едноставно ќе го оставите фотоапаратот знаејќи дека не може да ја долови убавината што ја гледате.

км 107: Струга. Конечно, последната дестинација. Градот на поезијата, на мостовите, на реката Дрим и на Охридско Езеро ќе го прими уморениот патник со целото свое срце.

Текст и фото: Гоце Трпковски

August 11, 2018
На Рамазан Бајрам во најстарата џамија во Скопје

Како му изгледа молитвата за Рамазан Бајрам на некој што потекнува од христијанско семејство? Веројатно слично како Велигден, но без жените, за кои знаеме дека според верските правила не се молат во храмовите.

Немам некое многу паметно оправдување зошто првпат го посетив овој објект по триесетина години живеење во неговиот град, од кои десетина години беа студирање и работа во неговата непосредна близина.

Дали можеби ми повлијаело тоа што имам поинакво верско потекло, па бидејќи е џамија, сум го гледал како „нешто што им припаѓа на други и нема што да барам таму“? Нема зашто да се лажеме, за жал, такви ставови преживеаја и до 21 век. Но јас се` уште не сум посетил ниту некои историски цркви или други познати градби во Скопје, а од друга страна, старите џамии ми биле на листата на места што треба да се посетат во секој град во кој што сум патувал на Балканот. Значи повторно се` се сведува на чувството дека вашиот град ќе биде овде и утре и дека не морате да брзате со него.

Но дојде и тој ден, кога станав пред зори и на Рамазан Бајрам отидов во Султан-Муратовата џамија, која е изградена во 1435 година и е најстара во Скопје, а според некои извори, дури и на Балканот (споредено само со верските објекти што се во функција). Уште во мугрите верниците почнаа да се собираат. Беше невообичаено да се види колку е се` тивко и смирено и покрај метежот од луѓе. Сме навикнале да ги гледаме муслиманските маала во централните делови на Скопје како многу живи и бучни, со трговци и купувачи на сите страни, но ова беше нешто сосема поинакво. Во пет часот наутро немаше премногу луѓе, се наполни само третина од џамијата. Но таа е мошне голема, дури и за денешни услови, се` уште е една од најголемите во земјата, што е исто така импресивно, знаејќи дека и` конкурираат градби направени со современи материјали и технологија.

Сепак, кога сонцето изгреа од зад ридот Гази Баба и го осветли нејзиниот источен ѕид по некојси 211-илјадити пат или можеби повеќе, таа се преполни, многу верници останаа во дворот и тука се молеа.

Како му изгледа молитвата за Рамазан Бајрам на некој што потекнува од христијанско семејство? Веројатно слично како Велигден, но без жените, за кои знаеме дека според верските правила не се молат во храмовите. Има молитва, па се одржува говор, па повторно молитва… Тоа што наместо поп има оџа, наместо крст полумесечина и наместо прекрстување поклонување се разлики во формата.

Говорите што ги држат оџите се слични со оние на поповите во црквите, дека секој треба да биде добар верник и добар човек пред се`, луѓето да му бидат благодарни на Бога за се` што имаат, да се грижат за своите семејства итн. Но оџата Џабир во Султан-Муратовата џамија имаше да каже нешто и за современиот начин на живеење.

– Ѓаволот излегува од вашите компјутери, мора да внимавате. Компјутерите се добра работа кога се употребуваат за нешто корисно, но не и за нешто грешно, како гледање голотија. Родителите треба многу да внимаваат што прават нивните деца кога се пред компјутер – порача оџата.

Фактите за Султан-Муратовата џамија се следни: била изградена пред 582 години како задужбина на султанот Мурат Втори, на местото каде што претходно имало манастир по име Свети Ѓорѓи. Тоа е едноставен квадратен објект, не е ниту пребогато декориран, но и тоа што го има како декорација го влече погледот. Таа е единствената џамија во Скопје чиј ктитор бил султан, другите се на паши, аги и на бегови. Била оштетувана и поправана неколку пати, во пожарот на Пиколомини од 1689 година, во земјотресот од 1963 година и во други времиња, па се смета дека денешниот изглед многу се разликува од првичниот, но и покрај тоа, таа е еден од архитектонски најзначајните објекти во градот. Сместена на врвот од Виргиновиот рид, доминира во целиот околен простор, но не е лесно пристапна низ тесните сокаци. Затоа мештаните се секогаш љубезни да ви го покажат патот.

Султан-Муратовата џамија е омилено место на многумина, меѓу кои и на стариот скопјанец Ремзи Шабан. – Се трудиме како граѓани и како верници да ја одржуваме најмногу што можеме, но немаме доволно помош од институциите – ја почна тој својата приказна за џамијата.

Потоа покажа кон покривот, направен од ќерамиди.

– Во тоа време не се правеле такви покриви, се знае дека џамија се покрива со купола. Сите стари џамии што ги гледате наоколу што се покриени со ќерамиди биле бомбардирани во Втората светска војна. Тоа е срамно и жално! За среќа се задржале куполите на Мустафа-пашината и на Иса-беговата џамија. Но ќе ги вратиме куполите и на оваа, ќе собереме два-три милиони евра и ќе направиме. Веќе се организираме за тоа – додаде тој.

Се поздравивме со Ремзи, кој брзаше да појадува, па по цел месец пост да им се врати на вообичаените навики за јадење. Му го честитавме Рамазан Бајрам со желба уште многу години да го слави во Султан – Муратовата џамија.

Нека им е честит празникот и на сите пријатели на Балкон3 од муслиманска вероисповед.

Гоце Трпковски

June 8, 2018
Имало ли живот пред туризмот?

Рибарското минато живее…

Бела куќа со сини капаци на прозорците. Силни бои и изразен контраст. Боите на небото и на морето, како и на грчкото знаме. Рецепт за совршена фотографија, најдобар начин да се каже – ја посетив Грција. Сепак, тие не биле поставени таму за да им се допаднат на туристите, според некоја логика на тематски забавен парк. Нивната улога е поинаква, и го открива предтуристичкото минато на многу летувалишта.

Насекаде во медитеранот сликата е слична. Шарени куќи со силни бои. Црвено-жолти нијанси во многу места во Италија, сино-бели речиси насекаде во Грција, бели во Шпанија… И насекаде тие се голема инспирација за фотографирање. Секако дека станува збор за традиција, зад која стојат мошне практични причини. Повеќето приморски населби што денес се летни туристички дестинации, во минатото биле само рибарски населби. Некои од нив биле такви до пред само неколку децении. Силните бои на куќите им овозможувале на рибарите полесно да се ориентираат во невреме, да ги забележат своите живеалишта и да се насочат кон нив. Тие за нив биле многу повеќе од животно значење, отколку од естетско.

Дел се зачувале како компактни целини и денес служат како потсетник на тоа минато, и голема атракција за посетителите. Но траги од рибарското минато може да се најдат и на неочекувани места, кои што значително се трансформирале по напливот на туристите. Старите рибарски куќи во Лептокарија, под Олимп, се скриени меѓу новите, големи туристички вили со апартмани за издавање. Некои се целосно напуштени, други се адаптирале да примаат гости во еден порустикален амбиент.

Има и такви што се претворени во кафетерии и ресторани, како и во мали бизниси и во деловен простор, привлекувајќи го вниманието на потенцијалните клиенти со својот невообичаен изглед. Но еден дел се` уште се користат од рибарите. Минатото продолжува да живее, а гостите, пак, ја добиваат можноста да ја направат својата совршена грчка фотографија.

Гоце Трпковски

June 27, 2016
Ренџерите на Езерани во својата „канцеларија“ од 20 милиони квадрати

Кој може да си дозволи канцеларија од 20 милиони квадратни метри? Дури и 20 квадратни метри може да бидат одличен работен простор, камоли нешто милион пати поголемо. Згора на тоа, не постои зграда во светот со толку многу работен простор. Таа површина е еднаква на педесетина најголеми облакодери, на пример. И никој не ја изградил, бидејќи е дело на природата.

Додека ние главно работиме преку недела и чекаме малку слободно време за да излеземе во природа, некои биле доволно среќни токму природата да им биде работното место. Во својата „канцеларија“ од 1.917 хектари, позната како парк на природата Езерани, работат Борче Лазаровски и Тони Џеповски, двајца од вкупно тројцата ренџери што го чуваат и го заштитуваат. Секој ден, тие барем по еднаш го обиколуваат ова вредно парче природа распослано покрај северниот брег на Преспанско Езеро, од селото Асамати, до населбата Сир Хан.

– Низ паркот се движиме со нашето теренско возило, или пеш каде што има потреба, и успеваме да направиме барем по една обиколка во денот. Имаме работно време, но често го пречекоруваме, бидејќи такви се потребите. Тоа што најмногу ме привлекува кај оваа работа е што работиме на отворено, во природа – ни рече Џеповски.

Паркот Езерани е едно од најзначајните места за птиците во Европа. На тоа мало парче земја може да се сретнат дури 42 отсто од европските видови птици. Како и секое водно живеалиште, тоа е портата меѓу копнениот и водениот свет, место каде што можат да се сретнат сите видови, и оние што пливаат, и тие што одат, а особено тие што летаат. Долги години Програмата за развој на Обединетите нации (УНДП) заедно со Швајцарската агенција за развој и соработка, со државните органи и со локалната самоуправа вложуваат големи напори да го заштитат ова парче. Ренџерската служба функционира веќе три години.

– Езерани е особено важно за птиците. Еден од најзначајните видови птици е белиот пеликан. Птиците најмногу го посетуваат паркот напролет, кога има многу поплавени ливади и изобилство од храна за нив. Сега повеќе се движат блиску до брегот – додаде Лазаровски.

Но тоа не значи дека паркот треба да се чува само кога птиците се во него. Нему му треба заштита низ целата година, за да може да ги зачува сите вредности. Освен тоа, тој не е важен само за светските летачи, туку и за самото Преспанско Езеро. Го помага прочистувањето на водата во езерото, како и одржувањето на неговиот биодиверзитет.

Што го загрозува паркот? Вообичаено, тоа се нелегалниот лов и риболов, ископувањето песок за во градежништвото, незаконското сечење дрвја или истурањето отпад. Тука Борче и Тони застануваат во негова одбрана. Тие не можат да го спречат користењето пестициди или загадувањето во околината на паркот, кое секако има влијание и врз природата внатре во него. Но директното уништување не може да помине.

Ренџерите се тие што ќе го застанат секој случаен минувач, не за да го избркаат, туку за да му помогнат. Ќе му укажат каде смее, а каде не смее да се движи заради заштитата на кревките екосистеми и ќе му помогнат да се снајде. Ако некој го крши законот, пак, и ја загрозува природата, тогаш го спречуваат во тоа, со помош на други надлежни служби. Во зависност од тоа што се случува, повик ќе добијат службите за комунален ред, за шумарство, за лов и риболов, за црпење минерали или други.

– Никој не се обидел да ни побегне. И онака нема каде да бега. Порано се случуваше почесто да интервенираме, но како што поминуваше времето, жителите на околните села научија што смее, а што не смее да се направи во паркот, и сега нашите интервенции се ретки. Но остануваме подготвени. Нашата цел е пред се` да се разбереме со луѓето човечки. Да ги избегнеме проблемите – нагласи Џеповски.

Конечно, дали паркот е безбеден? Можеби една ренџерска служба од тројца луѓе не може да спречи инвазија од злоупотреби на природата. Но не може да биде целта да се постави цела армија, која деноноќно ќе стражари и ќе го затвори просторот. Природните богатства може да се заштитат само ако ги чуваат сите, а тоа го велат и самите ренџери. Затоа е многу подобро кога и локалните жители и посетителите се едуцираат за тоа што смее, а што не смее да се прави во Езерани, а Тони и Борче се таму само за да ги потсетат и да внимаваат на нив.

Гоце Трпковски

October 29, 2015
14 занимливости што ќе ги најдете во нетуристичко село
Откриени воени тајни

Страцин на многумина им е познато село во Македонија, бидејќи се наоѓа на главниот пат што води кон Бугарија. Поточно, тоа е на самата раскрсница каде што се дели патот кон живописното гратче Кратово и кон природниот споменик Куклица на југ, и кон Крива Паланка, манастирот „Св. Јоаким Осоговски“ и Бугарија на исток (точката што локалците ја нарекуваат Чатал, бидејќи така им изгледа крстосницата).

Стариот пат поминува низ самото село и до 1989 година порано возачите редовно поминувале низ него. Во тоа време, кога селото било многу поживо, многумина патници тука застанувале да се одморат од напорното патување. Новиот пат го заобиколува селото за само 200 метри, но сега речиси никој не застанува таму. Го посетуваат главно луѓето што потекнуваат од таму.

Страцин нема да го најдете на македонската туристичка мапа, за разлика од Галичник, Вевчани, Брајчино, Колешино и други, иако до него се стигнува многу полесно отколку до некои од овие села. Толку ли нема што да понуди? Со неколкучасовна прошетка може да најдете барем 14 интересни точки во Страцин. Ова е село од разбиен тип, со маала што се оддалечени едни од други, па занимливостите не се на куп ,туку во дијаметар од околу пет километри, и до некои се оди низ ридови и долови. Но сепак, ги има 14. Со тоа, Страцин покажува дека не се само извиканите локации тие што можат да го воодушеват посетителот.
1. Куќи од правоаголни камени блокови
Каменот бил материјал за градење насекаде. Но овде тој бил обработуван во правилни геометриски форми, кои потоа лесно се склопувале во куќа. Предните страни често биле декорирани со орнаменти. И не само куќите, така биле градени и шталите, амбарите, кокошарниците… И добитокот уживал во врвната селска архитектура. За жал, повеќето од овие прекрасни стари куќи се напуштени, а преостанатите педесетина жители на Страцин живеат во нови куќи во центарот на селото.
1. Старата селска продавница
Направена од црвеникави правоаголни камени блокови, таа изгледа како да е застаната во времето. Асортиманот можеби и` е сиромашен, но задоволството да се купува во неа е многу поголемо отколку во стерилната атмосфера на градски супермаркет.
1. Црква од 19 век
Старата црква „Свети Димитрија“ стои на тоа место уште од 1847 година, според натписот на еден од ѕидовите. Има едноставна правоаголна форма која е типична за тој крај од Македонија (Североистокот), иако е невообичаена за многу други делови од православниот христијански свет.
1. Гробишта како од хорор филм
Врвните способности за обработка на каменот жителите ги користеле и за да им оддадат почит на своите починати. Напуштените и обраснати надгробни споменици денес би ги воодушевиле љубителите на готската естетика и на оние што ги сакаат хорор филмовите.
1. Чуден камен олтар
Се наоѓа на место каде што нема ниту гробишта, ниту црква, до ливада каде што луѓето порано се собирале на селските слави. Личи на жртвен олтар, но никој не знае точно што е.
1. Камена трпеза
Иако наликува на гроб, ова е место каде што луѓето порано седнувале да ручаат на славите. Се наоѓа на ридот над црквата. Три реда камени блокови долги дваесетина метри, по два за седење и средниот за послужување, со крст на челното место. Толку долго не се користи што низ долниот дел веќе израснале дрвја.
1. Ровови и бункери од Втората светска војна
Страцин е место каде што се одвивале тешки борби меѓу македонските партизани и окупаторските војски во Втората светска војна. Трагите од војувањето ги има насекаде, а бункерите се толку цврсто изградени, што би можеле и денес да бидат во функција, само да им се расчисти влезот. Но подобро би било да не ни притребаат.
1. Спомен-чешма
Централната селска чешма им е посветена на 33 загинати партизани во Втората светска војна, кои потекнувале од Страцин и од околните села.
1. Противтенковска барикада
Страцин отсекогаш бил стратегиско место, па во времето на Југославија тука била поставена барикада за да спречи тенковска инвазија од Исток. Инвазијата никогаш не се случила, а со сегашните политички околности во регионот веќе не постои ниту опасност од такво нешто. Но масивните челични триаголници се` уште стојат и го спречуваат само добитокот слободно да поминува од едната на другата страна од ливадата.

10. Напуштена подземна воена база

Најдобро чуваната тајна на Страцин во времето на Југославија. Мрежата од тунели се протега под два рида и во неа порано се чувала воена опрема и машинерија, а на мештаните им бил забранет пристапот. Денес таа е напуштена, влезовите се замаскирани и може да се види само низ мали отвори.

11. Изворчиња за вода

Ова се наоѓа покрај селски пат, а некои се скриени длабоко во шумите. Селаните ги уредиле сите што ги пронашле. Стотици години ги спасувале од жедта оние што талкаат низ ридовите.

12. Осамени стари големи дрвја

Во Македонија има педесетина чинари (платани) кои се стари стотици години и се заштитени како природно богаство. Овој даб во Страцин го нема на таа листа, но според тоа колку е сличен со тие дрвја, сигурно има неколку века под својата кора.

13. Маѓепсана шума

Во детските приказни често се споменуваат шуми во кои никој не може да влезе, а тој што ќе се обиде нема да може да излезе. Околината на една постара селска чешма, во едно напуштено маало, сега е толку обрасната со трње, а тлото поплавено, што е невозможно да се помине низ неа. Не можевме да провериме дали сега, кога луѓето ги нема, на чешмата се собираат самовилите.

14. Природен резерват

Местото Плочи е рамно плато од големи камени плочи на врвот од еден рид. Познато е по своите литотелми, или локви во камен. Низ времето во камењата се издлабиле дупки што се полнат со вода по секој дожд. Затоа во нив се развива единствен жив свет од микроорганизми, кои се ендемски. Затоа е заштитено како строг природен резерват. Не дека микроорганизмите имаат некој туристички потенцијал, но самото место е неверојатно убаво. Стотици минијатурни езерца, кањони и клисури ќе ја вклучат вашата имагинација и ќе ве вратат во детството, кога сте си замислувале некој мал, џебен свет. Најмалите локви се колку една педа, а најголемите имаат одвај еден квадратен метар. Некои се полни со вода, а други со трева, мов и цвеќиња. Ако ги посетите напролет или наесен по некој врнежлив период, ќе уживате во целата нивна убавина.

Гоце Трпковски
November 15, 2014
Солунскиот Алкатраз

Имало ли ќелии со поглед на море?

Ако до пред триесетина години сте сакале да имате поглед од највисоките точки во градот Солун, на располагање ви биле две опции: да го прекршите законот и да ве осудат на затворска казна, или да се вработите како затворски чувар или службеник.

Меѓу многуте изненадувања што овој град ги има за посетителите (за оние што сакаат да видат повеќе од шопинг-центрите и од продавниците на главните улици) е тврдината Ептапиргион. Оддалечена е нешто помалку од три километри од централниот кеј со познатата Бела кула. Тоа растојание не е ништо посебно на рамен терен, но овде треба искачување од најмалку еден час покрај византиските ѕидини.

Може да стигнете и со автомобил, но ниту тоа не е едноставно, зашто треба да поминете низ лавиринтот од тесни сокаци на стариот Солун. Ова е единствениот дел од градот што не бил уништен и целосно изменет по пожарот во 1917 година, туку го задржал духот од минатото.

Зошто би вредел еден таков физички или возачки напор? Затоа што Ептапиргион е една од најинтересните солунски приказни. Тврдината била изградена во времето на Византија, во 12 век, врз темелите на античко утврдување од пред новата ера. Тогаш била цитадела, односно утврден град на врвот од ридот. Откако отоманската империја го освоила Солун во 1430 година, ја претворила тврдината во воен објект. Но пред крајот на 19 век, Отоманците решиле да ја направат затвор. Изградиле нови објекти во внатрешноста и им ја смениле намената на ѕидините, кои веќе не служеле да го задржат непријателот надвор, туку да ги задржат затворениците внатре.

Затворската ера траела се` до 1989 година, кога последните осуденици го напуштиле Ептапиргион и биле префрлени во нов затвор. Грчките власти сепак заклучиле дека тврдината е културно-историско богатство на градот и не треба да се користи за таа намена. Но, затворските елементи се` уште стојат.

Додека се приближувавме кон ова здание, се прашувавме дали во него ќе се чувствува присуството на затворениците, бидејќи поминале само 25 години откако тие си заминале. Позитивниот одговор на тоа дојде веднаш, само што ја отворивме тешката железна врата што води во предворјето, пред импресивната главна порта. Колку само збунувачко чувство создава тоа. Од една страна пред вас стои масивна средновековна градба, со врвни камени орнаменти од византискиот и од отоманскиот период. Толку е голема што е невозможно да се фотографира целата. Окото го привлекуваат украсните детали.

Но од друга страна во нејзиното подножје стои затворската врата со познатото минијатурно прозорче низ кое чуварите гледале кој доаѓа.

Ептапиргион не е обично место. Според податоците во водичите, тој бил озлогласен затвор, особено во периодите како диктатурата на Метаксас, окупацијата во Втората светска војна, грчката граѓанска војна и додека владеела воената хунта. Тогаш таму се носеле политички затвореници, а тешките времиња меѓу старите ѕидини се опеани во песните од жанрот „ребетико“. Таму почесто се споменува турското име на затворот, Једи Куле. И на двата јазика името значи „тврдина со седум кули“, но таа ги има десет.

Како изгледа да се посети вистински затвор, но како турист, без ниедна друга причина? Особено затвор кој е дел од живата историја, а не од некои дамнешни епохи? Влегуваме внатре, во тесниот ходник во кој осудените ги правеле последните чекори на патот кон ќелиите. Како што одиме низ тесниот сив премин покриен со зелена лозница, со секој чекор во нас се засилува борбата меѓу чувствата на восхитеност и на морничавост.

Уште неколку тешки железни врати со мали прозорчиња. Сите се заклучени. Се` е тивко. Дури и малкумината градежници што работат на реставрација на градбата не прават врева. Други посетители немаше во тој момент. Иако посетата на Ептапиргион е незаборавно искуство, само малкумина од оние што патуваат во Солун доаѓаат до овде, повеќето остануваат во пониските делови, блиску до морето.

Патот води само до скалите кон централната набљудувачница и двата моста што чуварите ги користеле за да ги надгледуваат затворениците одозгора.

За жал, може да почувствувате само како било да се биде чувар, но не и затвореник. Оттука се гледа се` како на дланка: затворските згради, средновековниот бедем, како и дворот. Тој е поделен на четири дела. Едниот е празен, другиот е обраснат, третиот е полн со камени предмети ископани при скорешните археолошки истражувања, а во четвртиот се наоѓа тажната мала црквичка. Молитвите што таа ги слушнала, не се изустени на ниедно друго место во светот.

Се чувствува дури и затворскиот мирис. Застојан воздух. Слободен избор да ја вдишиме неслободата. Но имало ли ќелии со поглед на морето? Натписот во одделот за посетители вели дека во зградите што се доградени на јужната страна, од надворешниот дел на тврдината, биле сместени административните простории, женскиот оддел, воениот затвор и самиците. Таа страна има поглед на горниот град, но и на бродовите во далечината.

Во светот постојат многу поранешни затвори што се претворени во туристички атракции. Таква е, на пример, дури и познатата Кула на Лондон, во која се чувале затвореници до 1950-тите. Денес во неа се изложени кралските богатства на Велика Британија, а порано се чувале оние што ќе се обиделе да ги украдат. Но убедливо најпознат таков пример е островот Алкатраз веднаш до Сан Франциско, САД. Островот, кој се наоѓа на многу листи на најзастрашувачки места во светот, според официјалните статистики го посетуваат по 4.000 туристи дневно. Сан Франциско е далеку од овде, но Ептапиргион може да понуди слично доживување, барем до некој степен. Иако не е на остров, тој е солунскиот Алкатраз.

На Балканот има и други многу изразени примери на затворски туризам. Најпознат е хрватскиот Голи Оток, островот каде што се носеле политички затвореници во социјалистичка Југославија. Затворот работел 40 години, низ него поминале над 16 илјади затвореници, а околу 400 го загубиле животот таму. Меѓу другите места што потсетуваат на оваа приказна, иако е далеку од слично, е затворскиот остров наречен Алгатраз во црногорскиот дел на Скадарско Езеро.

Пејоративното име го добил бидејќи ја имал функцијата на Алкатраз во езеро полно со алги. Локалните туристички водичи ќе ви раскажат дека таму во минатото се носеле само затвореници-непливачи и поради тоа немало потреба од чувари. Но еден избегал пловејќи на дрвената врата од својата ќелија. Денес таму има само урнатини.

Гоце Трпковски

September 24, 2014
Цветни велосипеди – Нов живот за старата ’рѓа

Како да му дадете нов живот на стариот и неупотреблив велосипед? Едноставно, претворете го во држач за цвеќиња.Овој тренд трае повеќе од една деценија, но неговата популарност не се намалува. Насекаде во светот луѓето ги украсуваат своите градини со велосипедите што ќе ги најдат заборавени во подрумите, откако малку ќе ги дотераат. Треба да се исчисти ’рѓата и да се стави нова боја, за металот да се заштити од понатамошно кородирање. Боите се обично многу силни, а се бојадисува не само рамката, како што било додека велосипедот се возел, туку и рачките, седиштето, педалите, ланецот, дури и тркалата.

Се користат секакви видови цвеќиња и тие се распоредуваат на велосипедот на различни начини. Најчесто може да се видат стари велосипеди со две саксии, една во корпата на рачките и уште една зад седиштето, над задното тркало. Некои ставаат само по една, за повеќе да го истакнат велосипедот. Други, пак, редат саксии од сите страни на рамката. Обично се садат помали цвеќиња, но може да се видат и големи, што ползат, кои по некое време целосно ќе го покријат велосипедот.Се поставуваат различни велосипеди, и постари и понови модели. Обично луѓето ги користат своите стари и запоставени велосипеди што ќе ги извадат од гаражите, но ако немаат, ги купуваат на пазарите за старудии. Често можат да се најдат за евтини пари, но како што се развиваше трендот, така тој стануваше и бизнис. Колку е постар и поредок некој модел, толку повисока цена може да постигне. За нешто што е вистинска класика се плаќа и по стотици долари.

Во нашиот регион, во Македонија и во Турција оваа појава е во развој и се сведува главно на ентузијасти што си го збогатуваат декорот на градината. Во Грција, пак, цветните велосипеди се силен урбан тренд. Може да се видат на улиците на големите градови, во кафулињата или во домовите, на шеталиштата во местата за летување покрај убавите плажи, па дури и на островите Киклади, каде што со својата силна боја им даваат контраст на белите куќи.

Екипата на Балкон3 го направи својот прв цветен велосипед.Стариот црн кинески модел стоеше во гаражата речиси десет години и се поместуваше само кога требаше да се исчисти под него. Препродавачите на старо железо го гледале и нуделе некои мали суми за да го купат. Но нема доволно пари со кои што може да се платат спомените од патувањата со него. Заслужил барем да ја краси градината. Се одлучивме за црвената боја и бојадисавме се` освен гумите. Нив ги оставивме во оригиналната боја, како велосипедот се` уште да може да се вози. Го потпревме до дрво, го врзавме со неколку жици за да биде постабилен. Не штедевме на цвеќиња. Можевме да ги поставиме само на едната страна, бидејќи се наоѓа до оградата на соседите, па му закачивме четири долги саксии. Така, неговото патување продолжи, повеќе низ времето отколку низ просторот, но сепак, тој доби втор живот.

Гоце Трпковски

September 18, 2014
Брзо, лесно и традиционално: пире од компири и од зелени домати

Ако ги следите тв-каналите за готвење, веројатно сте забележале дека нивните најпопуларни емисии се оние каде што се подготвуваат брзи, лесни и едноставни оброци, без премногу состојки. Тоа е разбирливо. Животот денес е брз и напорен, има премалку време за да се завршат обврските, а камоли за релаксација. И бидејќи храната е во голема мера одраз на културата и на секојдневието, такви станаа и оброците, брзи и едноставни. Но, кога станува збор за културата на брза подготовка и исхрана, нашата традиција може многу да покаже.

Обично најмногу се фалиме со традиционалните јадења што се богати. Ако отидете во некој етно ресторан, ќе видите шаренило за кое биле потребни часови за да се подготви. И многу пари, секако. Порано тоа било карактеристично за празниците, особено во зимата, кога немало работа во полето. И не за сите, туку само за поимотните семејства. Денешната идилична претстава што ја добиваме од туристичките села е далеку од реалната слика во минатото, во која сиромаштијата била постојан придружник на животот. На пример, што да се прави за време на жетвата, кога нашите предци ниту имале време да готват, ниту, пак, им останало многу што да јадат? Жетвата се вршела рачно, со многу луѓе, и морало да се заврши за што пократко време. Едно од карактеристичните јадења за тоа време било пирето од компири и од зелени домати. Особено во североисточниот дел од Македонија, во селата околу Крива Паланка и Кратово. Неверојатно едноставен рецепт. Еден килограм компири се вари со еден до два зелени домати. Или два килограма со два-три поголеми зелени домати, ако сакате да подготвите за повеќемина. Кога немало пластеници, доматите зрееле дури во август, па за јулската жетва биле достапни само зелените.

Кога сето тоа ќе се свари заедно, доматите се лупат и се гмечат заедно со компирите додека не се добие изедначена смеса. Потоа се сечкаат две-три главици кромид, кој се попарува со врело масло за јадење. Се додава и сол, и сето тоа се промешува уште еднаш.

Кои биле предностите на овој оброк? Може набрзина да се подготви. Потребно е речиси исто време за да се направи и за само едно семејство, но и за многу луѓе. Варењето трае исто, без разлика дали има еден или пет килограми компири. А кога во селото имало работа, морале да се соберат многумина, но и да се нахранат. Лесна е подготовката, но лесен е и самиот оброк. По него луѓето можат да продолжат да работат. Потешката храна би им создала проблеми ако треба да бидат физички активни. Денес, пак, ова пире е подеднакво добро и како самостоен оброк, и како додаток на некоја побогата трпеза.

August 21, 2014
Балкон 3 предлог за фудбалско мезе: салата од пиперки и урда

Фудбал и пиво. Зошто токму пиво? Нема многу објаснувања. Главно се прифаќа тоа дека фудбалот станал традиционален спорт најпрвин во земјите каде што пивото веќе било традиционален пијалак, на Британските острови, во Холандија, Германија… Па, бидејќи фудбалот е повод за дружење, очекувано било во друштвото да се најде и најпопуларниот пијалак.

Но зошто оваа врска, која е една од најстереотипните на денешницата, е важна за нашата приказна? Бидејќи токму пивото стана одредница за се` што може да се нарече фудбалско мезе. Тоа треба да „оди со пивото“, да биде нешто лесно за подготовка, солено, да може едноставно да се сервира и да се јаде без посебен прибор. Така, тоа ќе може да се сервира на масичката во дневната соба, пред телевизорот, опкружено со пивски чаши или со шишиња.

Останаа уште многу натпревари до крајот на светското фудбалско првенство во Бразил и сигурно ден по ден ви снемуваат идеи за мезиња. Еве еден предлог од нас: салата од печени црвени пиперки со урда и со мајонез. Тоа се единствените состојки што ви требаат, плус малку сол.

Почекајте, да се задржиме малку на првата. Печени црвени пиперки? Светското првенство се одржува во јуни и јули каде да ги најдеме? Во градината пиперките само што почнале да растат, ќе им требаат месеци додека расцветаат, па да родат плодови, па тие да созреат и да се соберат итн. Но многу семејства во Македонија знаат да замрзнат по неколку ќеси печени црвени пиперки наесен, за да да се најдат во зимата. Ако сте имале среќа како нас, па сте заборавиле барем една ќеса, тогаш е крајно време да ја искористите. Само следете го нашиот предлог.

Еден килограм печени црвени пиперки (или колку и да ви останале) прво се чистат од лушпите и од семките, а потоа се сечкаат.

Следно, треба да се сомелат во блендер или уште подобро, со рачен секач. Кога ќе почнат да ви личат на мелен ајвар, претурете ги во подлабок сад, додајте им малку сол и потоа ставете половина килограм урда. Сето тоа убаво се меша, а на крајот се додаваат 100-150 грама мајонез, се меша уште малку, и готово! Ја имате вашата салата.

И самата оди одлично со пиво, а можеби уште подобро ако ја искористите како сос за некои грицки, како соленки или крекери. Нормално, како и секое друго фудбалско мезе, вкусна е и без пиво. Тоа што ни остана од нашата го дојадовме за појадок следниот ден, не го сочувавме за вечерта. Нови натпревари, нови мезиња.

Ако пребарувањето во вашите замрзнувачи заврши безуспешно, имате две опции. Можете да купите црвени пиперки увезени од некој друг крај на светот, кои веројатно ќе треба да ги платите со грутки злато. Или, пак, можете да ја почекате есента, кога ќе почнат две редовни сезони: фудбалската и ајварската. Тоа значи дека повторно ќе имаме многу фудбал и многу црвени пиперки на едно место. А ние повторно ќе ве потсетиме како да го искомбинирате сето тоа.

Гоце Трпковски

July 4, 2014
Пат во трговскиот свет Скопје – Истанбул

Трговците го минувале патот меѓу Скопје и Истанбул со векови. Државите и империите се менувале, но оваа силна трговска врска опстанувала. И денес, голем број производи што се продаваат во скопските дуќани, пред се` текстилните, доаѓаат од најголемиот турски град. За љубителите на прецизната статистика, Турција е еден од десетте најголеми увозници во Македонија, од каде што се внеле стоки вредни над една милијарда долари само во последниве три години.

Патувањето по набавки во Истанбул е пат во трговскиот свет на Босфорот. Не во шопинг светот, туку во светот на нешто поголемата трговија, од која живеат илјадници семејства во Македонија и милиони во други држави. Тоа е свет во кој и на вратата од најмалиот дуќан човек ќе го види натписот „отворено“ напишан на турска латиница, руска кирилица и на арапско писмо, за на секого да му стане јасно дека се наоѓа на цивилизациска крстосница.

Каде е трговскиот Истанбул? Тој е насекаде. Нема само една локација. Секогаш на неколку стотини метри од туристичкиот метеж. Додека едни се туркаат да се сликаат, само една улица подолу други се туркаат да купат и да продадат. Ова е свет кој не се сменил во својата основа уште од Средниот век, можеби од предотоманската ера. Тоа е огромен комплекс од многу чаршии, во кои можеби сокаците се поплочени со нови плочки, зградите го смениле ликот, стоките што се нудат се менуваат низ времето, но суштината останува. Во овој свет насекаде може да се сретнат ликовите кои иако опстанале и во Скопје во некоја резидуална форма, сепак за нив слушаме главно во приказните.

Во светот на амалите и на белите вреќи

Такви се амалите, на пример. Неуморно ги туркаат своите колички нагоре и надолу низ ридестите улици. Дури и со стотина килограми товар можат да бидат побрзи од просечен пешак. Ги има насекаде и секогаш имаат предност на минување. Немаат стандардна тарифа, секој се пазари за себе во зависност од тоа колку стока има и до каде треба да му се пренесе. Според тоа колку голем е нивниот број и колку се зафатени, се чини дека секогаш ќе има работа за амали во Истанбул.

Слични такви ликови се и чираците. Млади момчиња, некои и на 10-годишна возраст, постојано подготвени да помогнат каде што треба. Тие служат да донесат чај и кафе, да набават храна, дури и да пренесат некоја информација до соседите (без оглед што одамна владее ерата на мобилните телефони).

Истанбулскиот дуќанџија може да го понуди со чај, кафе или со вода секој минувач што ќе му се види уморен од долгото талкање во потрага по стоки. Дури и ако воопшто не очекува тој да купи нешто од нив. Но добриот домаќин обично е награден со верноста на купувачот.

Како и во секоја чаршија, и овде важат посебни правила на однесување, кои може да му се чинат неразбирливи на случајниот минувач. На пример, секој има право во кој било дел од денот да ја затвори улицата со својот автомобил, комби или камион за да го наполни дуќанот со стока. Оние што ќе дојдат одзади само ќе застанат, ќе ги угасат своите возила и мирно ќе чекаат додека се заврши работата. Никој нема да се побуни или да свирне со сирената. Тоа се смета за голем срам. Како може некој да се се буни кога тргнал да го направи истото? Освен тоа, сите гледаат дека никој не се задржува повеќе отколку што е неопходно. Ниту пие чај или кафе, ниту разговара, само истоварува најбргу што може и го продолжува патот. Друг останува да ја среди документацијата. Единствено правило во овој случај е секој да се обиде да остави најмногу што може простор за пешаците и за амалите со својот товар. Тие се, сепак, крвотокот, и не смеат да бидат спречени.

Има и многу други нешта што го прават овој свет модерен и средновековен истовремено. Дуќаните, иако служат како дистрибутивни центри за продажба на големо, се многу мали и пренатрупаи со стоки. Дури и во тие услови, кои навистина личат како продавница за порцелан во која влегуваат слонови, дуќанџиите успеваат многу вешто на својот муштерија да му покажат се` што сака да види. Сите се фалат дека работата им оди добро, но се жалат дека остареле тргувајќи секој ден од рано наутро до доцна навечер.

– Пари имаме, но никогаш не најдовме време кога да ги трошиме – ни рече еден 52-годишен сопственик на дуќан.

Од стотиците текстилни брендови, главно од домашно, турско производство, секој одбира нешто по свој вкус, но и по вкусот на своите муштерии во градот каде што продава. Сето тоа се пакува во големи бели вреќи, кои се затвораат со селотејп, толку вешто, што нема шанси да се отворат при транспортот. Некои на шега велат дека дневно во Истанбул се троши повеќе селотејп отколку што е долга целата улична мрежа на градот.

Спакуваните стоки амалите ги носат до центрите за транспорт. Оттаму транспортерите ги носат во Македонија, Русија, Алжир, секој во земјата на своите клиенти. Исто како во Средниот век, во Отоманската ера, во поновото време од пред стотина години. Исто е и денес.

Гоце Трпковски

May 30, 2014