Category: На Балкон

  • Култниот писател Давид Албахари дојде во Скопје

    Големиот српски писател со светско искуство го посети Скопје по повод македонската промоција на неговиот роман „Лудвиг“.

    dejvidСрпскиот, европскиот, светскиот писател Давид Албахари дојде во Скопје, за да биде дел од македонската промоција на неговиот роман „Лудвиг“. Деновиве во кино „Фросина“ во Младинскиот културен центар, пред почитувачите на делото на Албахари кои не беа во голем број како што се очекуваше, но веројатно беа вистинските, беше промовиран македонскиот превод на романот „Лудвиг“, чиј издавач е „Икона“. Српскиот култен автор на голем број романи, од кои досега шест се прведени на македонски, а кој изминативе две децении живее во Канада, во своето триесетгодишно патување со литературата стекна огромен број на приврзаници. Познати се неговите романи, но особено кратките приказни кои се најчесто автобиографски. Се прослави со својата втора книга „Опис на смртта“ за која ја доби наградата „Иво Андриќ“, а потоа следуваа и останатите престижни признанија. Се издвојуваат и „Мамец“, „Снежниот човек“, „Цинк“ и секако, „Лудвиг“, која на македонски ја преведе Александар Прокопиев.

    Ова беше исклучителна можност скопската и македонската читателска јавност да се сретне со Давид Албахари. Авторот се заблагодари што е наш гостин и рече дека би сакал повторно да дојде, дека би сакал и неговите други романи, како „Ќерка“ на пример, или „Контролен пункт“ да се преведат на македонски.

    За Давид Албахари (1948) ќе кажат дека е писател со прилично затворен, на моменти дури и херметички израз, дека е автор кој бара голем читателски напор. Неговиот роман „Лудвиг“ зборува за двајца писатели. Едниот се вика Лудвиг, а вториот е истиот тој Лудвиг кој ја користи буквата С. С е опседнат со својот колега писател, нешто слично како односот помеѓу Моцарт и Салиери.

    – Драго ми е што ми се пружи можност да дојдам овде по повод преводот на мојата книга. Навистина е убаво да се види моето дело на друг јазик. Се надевам дека ќе изврши влијание, особено на писателите. Посакувам и ’Ќерка‘, па и последниот роман ’Контролен пункт‘ да се преведат на македонски, па да дојдам повторно“, рече Албахари и посочи ако некој помисли дека романот „Лудвиг“ има негативна критика кон Белград, дека тоа не е така и дека сите градови се во суштина, слични. „Јас потсетувам само на некои прашања и дилеми кои чекаат одговор“, рече Албахари, кој на крајот од неговата средба овде одговараше и на прашања од публиката, а во холот пред киното „Фросина“ ги потпишуваше своите романи. На прашањето, кои писатели извршиле големо влијание врз него, ги спомена американските метапрозаисти Џон Барт и особено Роберт Кувер, како инспирација на почетокот од својата кариера. За него, рече, голем број писатели извршиле влијание, како Сингер, што е сосема нешто друго од постмодернистите. „Но“, рече, „постмодернизмот го гледа како нешто со кое на писателот се му се дозволува“.„Никогаш не е доцна да се сака и Томас Пинчон“, додавајќи на шега, „или Давид Албахари“.

    Тина Иванова

  • Ашуре, најстарото благо во историјата на човештвото

    Ашуре, најстарото благо во историјата на човештвото

    Традиционалното, со векови старо ашуре, не е само едно обично благо, тоа пред се е еден симбол на споделувањето, солидарноста, љубовта, богатството и заедничкиот живот.

    Десетти ден од месецот Мухарем, првиот месец по исламскиот календар. Раздвиженост по пазарите. Пченицата е најбараната житна култура. Наутот, пченката, оризот, оревот, сувото гројзе, сувите кајсии се меѓу најпродаваните производи. Со векови старата традиција продолжува. Се вари ашуре. Според исламот трошењето пари за ашуре е добро дело. Работата е макотрпна. Вкусот неодолив. Се состои од десетица производи кои создаваат заеднички вкус, а од друга страна ги заштитуваат своите вкусови, поточно не се асимилираат една во друга.

    „АШАРА“ – „ДЕСЕТ, ДЕСЕТТИ

    За историјата, симболиката и значењето на најстарото благо во историјата на човештвото разговараме со Сулејман Баки, ваиз (предавач) во Мурат Пашината Џамија.

    – Денот има значајно вредност во исламската култура, ни потенцира Сулејман Баки, и додава: “Според верувањата традицијата за ашуре, стара со векови, започнува од денот кога бродот на пророкот Ное и неговите верници се спасуваат од потопот. Откако бродот пристигнува на брегот, останата храна во бродот се собира и се прави еден оброк. Тој оброк се нарекува ашуре“.

    Самиот збор ашуре потекнува од арапскиот збор „ашара“ кое во превод значи десет, десетти.  Според Сулејман хоџа, ашуре не само едно обично благо, тоа пред се е еден симбол на споделувањето, солидарноста, љубовта, богатството и пред се заедничкиот живот.

    – По примерот на ашурето каде што десетици производи се спојуваат во една смеса, така и муслиманите, христијаните и сите други верници треба да се собираат и да бидат заедно„ вели Сулејман Баки и објаснува „ашурето се вари во едно казанче. И ние светот треба да го замислиме дека е едно казанче, каде што сите заедно ќе живееме убав и спокоен живот, со сите наши заеднички вкусови.

    ПОУЧНИ ЛЕКЦИИ

    Ашурето се нарекува и јадење на љубовта и хуманоста. Се споделува со комшиите, пријателите и роднините. Скопската невладината организација Енсар, чиј претседател е Сулејман Баки, заедно со градот Бурса и општината Чаир, во Скопје ја продолжува старата традицијата. Во Турската чаршија минатата недела “Денот на ашурето“ се славеше по шести пат.

    – Ашурето преставува еден симбол од кој што треба да се добијат многу поучни лекции. Светот во кој што живееме е на сите нас, живееме заеднички, немаме друг. Веруваме во еден господ, кој што не создаде сите нас. Заради тоа потребна е да имаме една убава хармонија за соживот, каде што сите народи ќе си ги заштитат своите карактеристики, без разлика на која вера и припаѓаат, порача Сулејман Баки.

    Ашурето изобилува и со многу витамини. Според експертите тоа е многу здраво јадење, особено за зимските периоди. Таа е извор на енергија, исто така зголемува отпорот на телото. Житариците кои се користат при правењето на ашурето содржат растителни протеини. Затоа месецот Мухарем, се нарекува и месецот на здравјето.

    Хусамедин Гина

    Подготовка:

    Како прво се вари пченицата. Потоа врз пченицата се додаваат наутот и гравот, кој што претходно треба да бидат полу варени. Откако ќе зоврие смесата од трите елементи се додаваат исецканите суви кајсии и корите од портокалот. После еден периот откако ќе се варат се додаваат оризот и водата истотака претходно варени до одреден степен. За да не остане талог во дното смесата потребно е постојано да се меша. Потоа во ашурето кое се вари се додава исецканата јаболка и сувото гројзе, кое што претходно ставено е во вода. Потоа се додава млекото. Откако ќе зоврие еден период се додава и шеќерот. Количината на шеќерот зависи од вашиот вкус.

    На крајот се постепено се додава скробот за поврзување на смесата и за добивање на густина. Потоа се зема дел од смесата за да се контролира густината. Ако пченицата е многу квалитетна и добро варена нема потреба од скроб.

    Печеното ашуре се става во шолји. Откако ќе се олади врз смесата се додаваат калинката, оревот, лешникот, рибизлите, циметот, смоквата, ф`стаците.

    Потребни состојки:

    1 кг. пченица

    2 чаши наут

    2 чаши грав

    500 грама суви кајсии

    2 кори од портокал

    3 јаболки

    2,5 чаши суво гројзе

    7 чаши шеќер во прав

    5 супени лажици ориз

    2 чаши млеко

    1 изрендана кора од лимон

    вода

    Како додаток:

    калинка

    орев

    лешник

    рибизли

    цимет

    смоква

    ф`стаци


  • Три ѕвезди за „Полноќ во Париз“

    Три ѕвезди за „Полноќ во Париз“

    Кој не сонувал дека може, од една или друга причина, да патува во минатото? И тоа со можност за избор и на местото каде би се вратил. Да исправи некоја грешка, можеби да го убие Хитлер или Милошевиќ пред овие да дојдат во можност да ги направат сите белји што ги направија, да ја види во живо борбата на Али и Форман во Киншаса или да ги види Битлси на концерт.

    Ако го прашате Вуди Ален, тој би се вратил во Париз во 20-те години на минатиот век. Или така барем мисли Гил Пендер (Овен Вилсон), неговото најново алтер-его во овогодишниот филм „Полноќ во Париз“, во кој Ален ги потпишува и сценариото и режијата.

    Гил е холивудски сценарист специјализиран за преработка и доработка на туѓи сценарија а со амбиции да стане „сериозен“ писател, во Париз е со својата свршеница Инес (Рејчел Мекадамс), која безуспешно се обидува да ја убеди да се преселат во Париз, најубавиот град на светот каде ќе можат безгрижно да шетаат по дождот. Инес, напротив, сака да оди во шопинг, да игра во дискотеки, да се омажи за Гил и да го живеат заедно американскиот сон во голема куќа во Малибу.

    Како што ќе му објасни Пол (Мајкл Шин), колега на Инес од студиите и професор по историја на уметноста специјализиран за творештвото на Матис, на кого ќе налетаат во Париз, Гил страда од „размислување за златното доба“, синдром кој не тера да мислиме дека животот бил многу подобар и поубав во некое минато доба, како што вели Пол „грешка во романтичната имагинација на луѓето што не можат најдобро да се справат со сегашноста“.

    А не е дека Гил нема проблеми. Смета дека си го троши талентот на сценаријата (од кои, патем, добро заработува), пишува роман но е толку уплашен дека книгата е лоша што не дава никому да ја прочита, родителите на неговата девојка се десничари што не го поднесуваат, а девојката со која ќе се жени не ги разбира неговите потреби. Дури, како што одминува филмот, стануваме свесни дека Гил и Инес се повеќе се оддалечуваат и дека баш и немаат многу заеднички нешта.

    Гил, како потенцијален доселеник, не е многу заинтересиран за стандардните туристички активности и упорно ги избегнува сите посети на Версај, дегустации на вино и други слични чудесија на кои Инес се обидува да го довлечка. Од друга страна, секогаш кога ќе и се придружи, ја користи можноста да ги саботира долгите здодевни беседи на Пол на секоја можна тема – од брачниот живот на Роден до која берба е подобра, 1959 или 1961. Гил се интересира за еден поинаков Париз. Град кој е поубав кога врне, град во кој авторите од „изгубената генерација“ ја создавале уметноста наместо да уживаат во неа, а попат си ги превземале жените, а и мажите еден на друг, или една на друга, зависно од случајот.

    Конечно, а без никакви специјални ефекти, црвоточини во време—просторот и други потрепштини за патување низ времето, на Гил една пијана ноќ ќе му се оствари желбата – сите вистински желби се остваруваат, само треба доволно да ги посакуваме, нели – ќе се најде како тера муабет со Скот Фицџералд (Том Хиделстон) и жена му Зелда (Алисон Пил), додека на пијано свири Кол Портер лично. Друштвото станува се поимпресивно. До крајот на филмот, Гил ќе се најде во друштво со Ернест Хемингвеј (Кори Стол), Гертруда Стајн (Кети Бејтс), Пикасо, Матис, Дали, Ман Реј, Луис Буњуел, и кој уште не.

    Малку од сите тие ликови имаат голема улога во филмот, освен како јунаци на серија чудни преживеалици што имаат задача да го илустрираат духот на времето во тогашен Париз. Попрецизно, да илустрираат како Гил, а и сите ние денес го доживуваме тоа време и како го замислуваме. Хемингвеј е тотален мачо тип кој само бара со кого да се степа. Салвадор Дали (извонредна вињета на Едриан Броди) е тотален егоист опседнат со носорози, а Луис Буњуел е се уште далеку од деновите на надреалистичката слава. Хемингвеј и Стајн ќе се покажат корисни подоцна, со совети за романот што го пишува Гил, ама и за неговиот приватен живот.

    Но, најзначајно од сите ќе биде новото познанство со Адријана (Мерион Котијар), љубовница и муза на Пикасо (претходно и на Брак и на Модилјани) која, види чудо, смета дека 20-тите години се жива досада и, генерално земено, за никаде, и дека ерата на „Бел епок“ е вистинското време да се живее во Париз (а и во Бел Епок уметниците се незадоволни и би се вратиле во Ренесансата, и така натака и така навака.

    Не би да го прераскажеме целиот филм, некои работи треба да ги откриете сами. Мора да забележиме, сепак, дека Гил до крај ќе сфати дека Пол, во крајна линија, бил во право. Златното доба не постои и треба да се живее во сегашноста, па кому што му се паднало. Гил тоа ќе го разбере и ќе го прифати предизвикот на сегашноста.

    Приказната и поентата на филмот сепак се, ако ме прашате, од второстепено значење. Ова е пред се филм посветен на Париз, според јунаците најубавиот град на светот. Вуди Ален, кого слабо го знаеме по визуелните достигнувања на неговите филмови – мислам, далеку е од тоа да биде, на пример, Џон Форд на урбаната џунгла, или такво нешто – на самата физичка убавина на Париз и посветува многу малку време. На самиот почеток, со најавната шпица, добиваме серија кадри од Париз што сите ги знаеме (дури и вакви како мене што во Париз не биле никогаш). Париз во филмот многу малку го гледаме, а многу повеќе го чувствуваме и слушаме за него и за неговите убавини. Како што тоа убаво ќе го каже Адријана – „за мене секогаш ќе биде мистерија како е можно Париз да постои а некој да одбере да живее на кое било друго место“.

    Значи, зборот ми е, ова е филм, пред се и над се, за Париз, што би се рекло, „како таков“. Ако вам повеќе ви се допаѓа некој друг град – Њујорк, Берлин, Истанбул, Сараево, Солун или Свети Николе, чувстувајте се слободни да снимите филм за него. Ален снимил филм за градот што нему најмногу му се допаѓа. Можеби не е ремек-дело, можеби ликовите не се доволно разработени, но е забавен и поучен. А плус, да не заборавам, во филмот се појавува и Карла Бруни (што очигледно е многу значајна работа за колегите од естрадните рубрики) па мора да го препорачам. (Да работевме со ѕвездички, три од пет можни).

    Дејан Георгиевски

  • Тетовското Кале – симбол на градот под Шара

    Тетовското Кале – симбол на градот под Шара

    Тетово, град сместен  под живописната Шар Планина, место каде од секогаш се испреплетувале различни култури, религии, народи. Во репортажата на Балкон3 дознајте нешто повеќе за историјата, традицијата и културните обележја на Тетово. Најкомплексен културен објект кој претставува ретка убавина од минатото е тетовското Кале.

    Оваа тврдина, обиколена со високи ѕидови, широки и до четири метри, ѕидани со бигор камен е  подигната во 1820 година од Реџеп Паша и неговиот син Абдураман Паша, пред распадот на Османлиското царство. Уживајте во приказната за еден од најубавите градови во Македонија.

    Зоран Димовски

  • „Синедејс“ ги наполни скопските кино сали

    Европскиот филм десет дена ги „окупираше“ скопските кино сали. Љубителите на седмата уметност имаа можност да уживаат во седумдесетина филмови меѓу кои најголемо внимание привлекоа режисерските остварувања на Вуди Ален, Ларс Фон Трир, Александар Сокуров, Педро Алмодовар. Фестивалот на европскиот филм „Синедејс“ и даде шанса на европската кинематографија да ги измери мускулите со „брзите и бесни“ холивудски блокбастери.

    „Главниот фокус е на актуелни филмови кои се продуцираат на европско тло и е насочен кон млади автори кои имаат снимено еден или два филмови и кои претендираат во блиска иднина да станат нов Вендерс, Фон Трир или Сокуров. Станува збор за филмови кои можеби на прв поглед не се толку интересни или примамливи, но на пример минатогодишниот победник „Кавасаки рози“ на Јан Хребејк потоа беше победник и во делот Панорама на Берлиеналето. За таа цел е избрана и гала програмата, која оваа година, според филмофилите е ѕвездена. Сите филмови што значеа нешто на Берлиеналето, Санденс, на фестивалите во Кан, Венеција, Карлови Вари ги имавме тука, вклучувајќи ги и делата на големите Вендерс, Фон Трир, Каурисмаки, Алмодовар, Кроненберг, Вуди Ален“, вели Златко Стефковски, директор на Младинскиот културен центар, кој е носител на проектот.

    Со „Синедејс“ европскиот филм ја доби шансата која ја заслужува. И верувајте, ја искористи. И на најпребирливите филмски гурмани им понуди богато мени „по рецептот на старата дама“, токму како што стои на плакатот за фестивалот. Или како што пишува филмологот Илинденка Петрушева во својот осврт кон „Синедејс“:
    „Момците и девојките од МКЦ знаеја дека Холивуд е – клише, бизнис! Уметноста на филмот е некаде другаде… Оти, европскиот филм не е само географска одредница!
    Филмови со доминантно уметничка мотивација, филмови во движење, филмови во потрага по различности, филмови со многуслојни значења, филмови со интригантни ракописи, филмови со нова свежина надвор од уметничките граници на минатото и сегашноста… Европски филм – тоа е разбранувано море на авторски кинематографии коишто се борат како сонот да го престорат во стварност.“

    Според Стефковски, борбата за публика со скапите холивудски остварувања и маркетинг машинериите на големите студија е можеби однапред изгубена. Сепак се почестите ревии на филмови од различни европски кинематографии и интересот на публиката за нив се доказ дека нема предавање.
    „ Холивудските блокбастери се продаваат уште пред да започнат да се снимаат и војната е изгубена од почеток. Пазарот за нив е огромен, влијанието е огромно. Тоа е една полесна филмска индустрија. Таа индустрија е повосприемлива и полесно читлива за пошироката публика, а европскиот филм е со далеку, далеку помал буџет, но сепак тоа се филмови кои оставаат траен белег. Далеку од тоа дека блокбастерите како на пример Роки или Рамбо не остануваат трајно, но вистинските вредности се во вистинските европски филмови, како што беше на почетокот шпанскиот режисер Буњуел или останати големи имиња како Јиржи Менцл и Кшиштов Кишловски кои се вистинските класици не само во европскиот туку и во светскиот кинематографски опус.“

    Фестивалот кој започна пред десет години, скромно прифаќајќи ја иницијативата на Педро Алмодовар за создавање паневропски филмски фестивал, прерасна во значаен белег на културното живеење во Скопје.
    „Синедејс се издвојува од останатите филмски фестивали во земјава по тоа што се одликува со специфично третирање на европскиот филм и европската кинематографија“, објаснува Стефковски.

    Наградата Златна ѕвезда за најдобар филм во официјалната конкуренција ја освои австрискиот филм „Лурд“ во режија на Џесика Хојснер. Публиката имаше можност да ги види и добитникот на Оскар за најдобар филм од неанглиско говорно подрачје, „Во подобар свет“ на Сузан Биер, „Л’Авр“ на Аки Каурисмаки, „Полноќ во Париз“ на Вуди Ален, „Фауст“ на Сокуров, „Кожата во која живеам“ на Алмодовар, „Меланхолија“ на Фон Трир, „Хабемус папам“ на Нани Морети итн. На фестивалот беа прикажани и четири македонски филма: „Девојчето со кибритчињата“ на Филип Матевски, „Луѓе без земја“ на Марко Ѓоковиќ, „Митот за Сара“ на Саша Станишиќ и „Образ“ на Стефан Сидовски. Селектор на главната селекција беше Германецот Бернд Будер, додека жирито го сочинуваа британскиот филмски критичар Нил Јанг, хрватскиот режисер Огњен Свиличиќ и македонскиот режисер Даријан Пејовски.
    Покрај седумдесетината проекции во пет кино сали, во рамките на фестивалот се одржаа и работилници и предавања, како и десетина концерти на изведувачи од Македонија и неколку други европски земји.

    Мирко Трајановски

     

  • Симонопетра

    Симонопетра, еден од најубавите манастири на Света Гора, Грција, изграден во 13 век.

  • Зошто некои луѓе се однесуваат брутално кон животните?

    Стотици случаи на злоупотреба на животните на секој чекор во Грција укажува на варварско однесување кон миленичињата и животните.

    „Панхеленик – Федерацијата за заштита на животната средина“ и „Животните и Панхеленик – координативниот комитет за заштита на животните“ се две здруженија кои даваат одговор на прашањето за причините и последиците од начинот на однесување кон животните кој е карактеристичен за Грците.

    Во текот на одржувањето на работилницата насловена „Европски перспективи за заштита на животните во современата грчка култура“ на 31-ви октомври 2011, повеќе од 25 излагачи ги изложија научните и искуствени аргументи во врска со третирањето на животните од страна на луѓето во Грција и пошироко.

    Водечки научници од оваа област, право, етика, филозофија, членови на организации за заштита на животните, професори, училишта, министерства, општини, институции, сектори од европската унија ги изложија своите видувања и документирани научни заклучоци за социјалните, економски и морални проблеми кои се директно или индиректно поврзани со животните, без разлика дали се миленичиња,скитници или домашни животни.

    Се разговараше за едукација, непознавањето, митовите и експлоатацијата на животните од страна на луѓето и напредокот кој е синоним на гаранцијата за профит.

    Публиката беше многубројна, земајќи го предвид датумот на средбата и фактот дека работилницата беше одржана во работен ден. Присуствуваа и волонтери од цела Грција кои земаа удел во дискусијата во врско со бруталното однесување кое го покажуваат животни кои не се чувани во средина која  им е наклонета како што е случај во развиените европски земји.

    Како заклучок се истакна дека љубовта кон животните не треба да се смета за луксуз дури и во овие тешки времиња.

    “VARELOSKYLA” – ЖИВОТНИ КОИ СЕ  ТРЕТИРААТ КАКО ПРЕДМЕТИ

    Таканаречените “vareloskyla” се кучиња кои најчесто овчари или фармери ги врзуваат сè до нивната смрт на некое пусто, далечно место за да ги чуваат нивните стада.

    Кучињата најчесто се пронаоѓани случајно бидејќи само нивните мачители ги познаваат доволно добро за да можат да ги врзат. Тие се врзани со синџири за пресечено метално буре, лишени од храна и вода.

    Кога ќе приметат луѓе тие обично се обидуваат да се сокријат. Сите се плашливи и многу слаби, оставени на милоста на нивните сопственици.

    Ваквото криминално однесување на голем број овчари, не само на Крит туку и на други места во Грција, придонесува да оваа драматична ситуација нема крај. Особено на Крит и Икарија на секој агол, во секое село, секое пасиште состојбата е надвор од контрола.

    Поради сè поголем притисок полицијата започна сериозно да ги разгледува сите пријави за криминал од ваков вид. За жал, тоа сепак не е доволно.

    Потребна е сеопфатна акција на полицијата, здруженијата на љубители на животни, општините и јавниот обвинител. Однесувањето на фармерите кон животните е нехумано, неморално, нецивилизирано и ја прикажува Грција како таква низ погледот на туристите кои често поднесуваат пријави бивајќи сведоци на овој ужас.

    Животните поседуваат интелигенција и се незаменливи во синџирот на животот. Сите ние кои ја почитуваме природата ги почитуваме и нив. Никој нема право да ги злоупотребува сметајќи ги за своја сопственост.

    Елен Илиополу

  • Нераскажаната приказна за грабнувањето на Мис Стон

    Во прегратките на питомата Беласица и студениот Огражден, струмичкиот крај на тромеѓето на Македонија, Грција и Бугарија, е изобилие од богатства. Богат со историја, недопрена природа, кристално бистра изворска вода, колоритен карневал, румен домат и наделеку прочуената пиперка, куртова капија,  од која се прави вкусниот македонски ајвар. Од Требичино кое е репрезент на селскиот туризам, преку Колешино во кое има 18 различни религии до Смолари кое ги чува најраскошните македонски водопади, со овој регион секогаш владеел позитивен немирен дух. На патот до Струмица, од двете страни на коловозот, пластеници во кои вредно се одгледува извонредeн струмички зеленчук. Поглед од врвот на престолнината на овој регион нуди море од земјоделски фолии кои неуморно играат со одјсајот од срамежливото есенско сонце. Нетипична раздвиженост го краси овој дел од Македонија. Крајот кој одамна е под ореолот што плете многу драмски заплети.

    Мис Стон, Катерина и Елена Цилка

    Приказната за грабнувањето на американската протестантска мисионерка, Елен М. Стон, започнала во летото 1901 година. Првото модерно киднапирање во светот или како што многумина го нарекуваат, одекот на македонскиот пет вековен крик, е навидум еден историски прецизен и јасен драмски заплет.

    Американската протестантска црква која делувала во Солун, се подготвувала да го испрати признатиот доктор Хаус во Банско со цел да ја прошири својата мисија. И токму тогаш, по неколку неуспешни обиди за грабнување на други големци, револуционерниот водач на Македонците, Јане Сандански, намислува да го зароби Хаус со тоа што со помош на месни протестанти од Банско ќе го намами мисионерот на свој терен. Една од верзиите на приказната понатаму вели дека Хаус се откажал од патувањето, а неговото место го зазела Мис Стон која токму во тоа време пристигнала во Солун. Според другата верзија пак, Сандански дознал дека во Разлошко престојува извесна Елен Стон, протестантски мисионер и жител на Соединетите Американски Држави, поради што се одлучил за промена на планот за грабнување на доктор Хаус.

    Историјата натаму забележала дека акцијата била изведена на 3 септември во доцните часови, а грабнувачите биле маскирани како турски аскер. Неколку дена подоцна на Елен Стон и на нејзината придружнича, Катерина Цилка, која била протестантка по вера, им било објаснето дека нивните нови домаќини се борци за слободна Македонија.

    Веста за киднапирањето се расчула многу брзо и светскиот печат со месеци се занимавал со сензационалното грабнување во Македонија, дотогаш непозната и сметана за дел од Османлиската империја. Деликатната состојба на придружбата на Елен Стон, Катерина Цилка, која била бремена и се породила за време на заложничката драма, донела дополнителен товар на приказната. Но, односот на комитските војводи кон новоредената Елена, особено односот на Јане Сандански, бил можеби клучната пресвртница во перцепцијата на мисионерката и нејзината придружничка за македонските борци за слобода. Елен Стон ја сфатила и поддржала борбата на комитите и на Организацијата за слобода на својот народ и потребата да се слушне за македонското прашање преку сензационалното грабнување на американската државјанка.

    Преговорите за откуп се воделе со месеци. Комитите за слободата на двете жени барале 25 илјади лири, тогашни 100 илјади долари. Но, поради силната потерата по „бандитите“, биле приморани да ја намалат висината на откупот на 14.500 лири. По многу перипетии, приказната завршува со исплаќање на бараната сума на 20 јануари 1902 година во регионот на Банско, а жените се ослободени на 10 февруари истата година во близина на село Василево, струмичко.

    АТАНАС ЦОНЕВ – БРАДАТА И НЕРАСКАЖАНАТА ПРИКАЗНА ЗА МИС СТОН

    И, како што обично бива, таму каде што завршува една, започнува друга приказна. Другата страна на медалот, позната на малкумина, како што вели месното население, се случува во струмичко Василево. Оваа мирна рурална општина, населена од преку 12 илјади жители, повеќе од 110 години грижливо и гордо ја чува тајната за приказната за последните денови од заложништвото на Мис Стон и за нејзиниот чувар, Атанас Цонев – Брадата од село Нивичино и неговата улога во грабнувањето.

    Атанас Цонев, сопственик на мотелот Мис Стон и правнук на Атанас Цонев – Брадата

    – Вистина е дека нема многу пишани документи за овој дел од приказната за грабнувањето на Мис Стон, раскажува Георги Цонев, правнук на огражденскиот револуцинерен водач, Атанас Цонев – „Брадата“ меѓу народот познат и како Нивичански. Прадедо ми по наредба од Јане Сандански бил задолжен да не им фали влакно на заробеничките. Тој раскажува и дека никој во Нивичино не знаел оти токму таму, во куќата на Атанас Цонев, изградена од камен, се крие жената за која зборува целиот свет.

    Односот кон Мис Стон бил беспрекорен, а тоа и самата заробеничка подоцна го потврдила во своите мемоари и со основањето на фондација за помош на македонскиот народ. Била цврста и самостојна жена, но исто така била и разбрана и прилагодлива. Комитите ја хранеле со качамак, кисело млеко, кајмак, леб од фурна или под вршник и со ориз. Кога била донесена во Нивичино, с’е било полесно оти веќе била опуштена и верувала во револуцинерната борба – емотивно ја продолжува приказната Цонев.

    – Потврда на ова доаѓа и од еден ракопис на Мис Стон на кој е напишана молитва за македонскиот народ, веднаш откако била пуштена во Струмица. Кога „Брадата“ ја предал на тамошните власти, разделбата била доста емотивна. Длабоко верувам во вистината на оваа приказна која целиот свој живот ми ја раскажуваше татко ми Никола Митков, тврди Цонев.

    СЛУЧАЈОТ „МИС СТОН“ Е ПОЧЕТОК НА АМЕРИКАНСКО – МАКЕДОНСКОТО ПРИЈАТЕЛСТВО

    Интересно е што до пред случајот „Мис Стон“, комитите биле третирани од страна на Америка како терористи, а од тој момент натаму и споделувањето на искуствата на Мис Стон со светот, датира американско-македонското пријателство – смета Атанас Цонев, правнук на Атанас „Брадата“ и сопственик на мотел во општина Василево кој го носи името на мисионерката.
    Тој раскажува дека комитите за слободата на Елен Стон барале 25 илјади златници, колку што им биле потребни за набавка на оружје од Америка. Според него, фондот за слобода на мисионерката бил далеку поголем околу 70 илјади златници но, комитите одбиле да ја земат целата собрана сума.

    Со 25-те илјади се купени пушки винчестерки и пиштоли колтови кои подоцна се употребени во Илинденското востание. Приказната натаму вели дека, со остатокот од собраната сума за откупот, Американците во јужниот дел на Солун изградиле бараки за бездомници и населбата ја нарекле Мис Стон. За овој настан за жал немам потврда – го завршува своето раскажување наследникот на славното име и презиме на „Брадата“.

    По завршување на сагата Мис Стон амбициозно се заложува за македонското прашање. Таа дури и пишува книга која за жал никогаш не ја здогледала светлоста на денот. Непосредно пре печатењето, целиот материјал изгорел во пожар во американскиот град Челзи. Родниот град на мисионерката во кој и починала во 1927 година, а до неодамна не и се знаеше гробот.

    Струмица е дестинација која ниту еден хедонист не смее да ja пропушти. Градот на жените, лудите забави и расадник на историјата е познат по топлото добредојде за сите свои гости. Случајни или намерни.

    А утрата во Василево. Тие се посебно доживување. Независно од временското доба, воздухот изобилува од помешани мириси на домати, пиперки, свежа зелка и бостан. Василевци се вредни и горди луѓе. Земјоделци повеќето но, ги има и сточари. Живеат со верба во подобро утре како и нивните предци пред повеќе од еден век. Општина Василево е главната порта на далеку прочуениот и племенит струмички регион. Од Добрашинци на влезот до Пиперево на излезот, 18 населени места со децении го негуваат кроткиот и питом струмички дух.

    Нивичино е одамна заминато во историјата. И куќата на Атанас Цонев – Брадата низ времето е раскрчмена од дивокрадци. Централниот магацин за оружје на славното ВМРО никој повеќе не знае дали постои. На неговото место само трева, бршлен и булки. Останата е само трошната црква Свети Илија. Да сведочи за големите дела на непокорливиот македонски народ и неговите идеали за слобода. И за една поинаква приказна за Мис Стон. Која досега не беше раскажана.

    Горан Игиќ

    фото: Галина Страчкова

  • Горд сум што сум член на оваа мила академија

    Илбер Ортајли – историчар, директор на палатата Топкапи во Истанбул

    Човек со голема самодоверба, голем познавач на историјата, почитуван низ целиот свет, но, понекогаш без влакнa на јазикот. Тоа се основните карактеристики на модерниот турски историограф Илбер Ортајли. Неговата дефиниција за историјата е „може да ти помогне само да го знаеш идентитетот, за се друго е бескорисно“.

    Илбер Ортајли

    За него велат дека е историски атлас, неговото знаење на историјата едноставно мора да се почитува. Познат е по тоа што пред камерите може да зборува со часови, може да ве хипнотизира пред ТВ екранот, и никогаш да не ви биде досадно. За љубителите на историјата голема чест е да се учествува на неговите конференции, безбројни низ целиот свет. Тој е добар раскажувач, човек со голема самодоверба, зборува со стил и шармантна насмевка.

    Се работи за Илбер Ортајли, професор по историја, директор на Палатата Топкапи, во Истанбул. Тој од неодамна е почесен член на Македонската академија за наука и уметност. Титулата академик на МАНУ свечено му ја додели претседателот на Академијата Георги Старделов, кој притоа рече дека Македонија со здоби со голем пријател.

    МИЛА МАКЕДОНИЈА

    На получасовното пристапно предавање на тема „Македонија во последните денови од Отоманската империја„ Ортајли рече да не се случија Балканските војни и Првата Светска Војна, Македонија ќе беше поголема земја, истакнувајќи го моментот дека Македонија за Турција преставува соседна држава. Тој потсети дека основачот на Турската Република е токму од овие простори. Веднаш по предавањето Ортајли, видно возбуден и среќен од титулата за Балкон 3 изјави:

    Илбер Ортајли и Георги Старделов

    “Ние ја сакаме Македонија, таква како што е. Ја сакаме како Македонија. И турското малцинство кое живее тука го мисли истото и на тој начин делува. Многу сум среќен што сум член на милата академија, на милата Република. Затоа што академијата е аполитичка институција и многу значајна за еден мал народ.„

    ГИ МРАЗАМ ПОЛИТИЧАРИТЕ

    Модерниот турски историограф нема влакна на јазикот. За секоја тема зборува без пардон, без притоа да размислува за последиците. Тој слободно изјавува дека не ја сака политиката и дека не му се допаѓаат политичарските типови. „Срамота е да се каже но не ги сакам. Тие се прости луѓе, со нив не се расправа“ знае да каже Ортајли и додава и покрај тоа, сепак има пријатели од сите партии.

    Пред неколку месеци неговата искреност го скара и со Премиерот Ердоган. Ортајли го критикуваше премиерот затоа што во сите општини гради универзитети. Ортајли, не согласувајќи со ставот на Ердоган рече: „водењето на држава,  не е исто со водењето на една општина„. На критиката премиерот Ердоган одговори: „Таа изјава не доликува на него. Го почитувам неговото знаење, но истот ака со него сум подготвен  да разговарам за тоа како се води една општина.

    ДА СЕ ЧИТА ПОСТОЈАНО

    Илбер Ортајли има фантастична меморија. На прашањето како ја зајакнувате меморијата одговара:  Ништо, треба постојано да се чита. Тоа што го читаш како млад, полесно се памети. После шеесеттата година тешко се памети. Луѓето треба да учат кога се млади. Ако сега дознам нешто, до утре сабајле сигурен сум дека тоа ќе го заборавам. Понекогаш го заборавам и насловот на книгата која ја читам. Затоа книгите што ги имам читано последните шест месеци ги имам сместено во посебен шкаф. Страниците на книгите се обележани со црвени фломастери. Заради тоа не практикувам да позајмувам книги.

    Читам повеќе книги, отколку што ги архивирам. Имам архива, но книгите не ми се класифицирани. Се е запишано во тетратки. Кока ми треба некоја инфомација, душа ми излегува од барање. Имам три библиотеки во три различни куќи.

    На крајот Илбер Ортајли има и порака до младите. Ги жалам тие млади што трчаат по партиските штабови, по невладините организации. Јас кога бев млад не го правев тоа. Треба да се чита, да се учи, да се посетуваат курсеви. Партиите само ги принудуваат младите да трчаат наоколу.

    Хусамедин Гина