Кога за еден и пол час ќе чуете ска, реге и рап „зачинети“ со препознатливи балкански звуци, ромски мелодии и светски поп „евергрини“, кога на еден концерт публиката ќе игра на песни на Горан Бреговиќ и на Ману Чао, бидете сигурни дека пред вас на сцената е солунската дружина Baildsa.
Идејата за формирање на музичкиот состав Baildsa ја добиле Танос и Јанис Гунтанос во 2007 година. За кусо време успеале да ја реализираат во пракса и една година подоцна започнуваат со концертни настапи низ цела Грција. Нивната музика е енергична, а текстовите исполнети со космополитски пораки и повици за United States of Balkans. Всушност тоа е името на нивниот единствен албум, издаден во 2011 година. Себеси се претставуваат како „жители на U.S.B. (United States of Balkans) кои се обидуваат да бидат присутни со тегнење жици, удирање во кожа, дување во дупки, стискање црна кутија и со организирање на времето.“ Разговаравме со Танос Гунтанос, фронтменот на Baildsa, веднаш по нивниот настап на Д Фестивал, кој се одржа во Дојран.
Ова беше ваш прв фестивалски настап надвор од Грција. Како ви се допадна реакцијата на публиката во Македонија?
– Супер, многу топли луѓе. Ние се обидовме да создадеме добра атмосфера. Првпат сме тука и се надеваме дека ќе дојдеме повторно. Инаку да, ова ни е првпат да настапуваме надвор од Грција. Во септември имаме закажано концерт во Турција, а се прават планови и за во Бугарија.
Имате интересен репертоар. Покрај авторските песни, имавме можност во ваша изведба да ја чуеме евровизиската „For Real“ на турскиот бенд Атена, како и неколку композиции на Ману Чао.
– Многу ни се допаѓаат Атена. Мислиме дека има заеднички работи во нивната и нашата музика. Ни се допаѓа песната и ја свириме и во Грција. Ману Чао пак ни е пријател. Многу ни се допаѓа неговата музика. Едноставно ни се допаѓа и ја свириме. Ја сакаме енергијата која ја пренесуваат неговите песни.
Добро, но можевме да чуеме и песни на Горан Бреговиќ, како и вашата верзија на „Мастика“. Од каде идејата да се искомбинираа толку различни музички стилови?
– Генерално го свириме тоа што ни се допаѓа. Ако ни се допадне некоја песна од Македонија ќе ја свириме. Ако ни се допадне песна од Бугарија ќе ја измиксаме со нешто што ни е заедничко и познато. Звукот во балканските земји не е многу различен. Јас израснав во мало село во близината на Албанија. Имаме членови во бендот кои живееле во Истанбул. Во Турција, во Македонија звуците се многу слични. Сакаме да пееме на различни јазици. Го користиме ромскиот, турскиот, албанскиот јазик. Се е во врска со нашата идеја за UnitedStatesofBalkans.
Имате интересно имe. Од она што можев да го прочитам, Baildsa доаѓа од турски збор, и може да се протолкува дека ви е смачено, дека ви е преку глава. Од што ви е смачено, од што ви е преку глава?
– Името доаѓа од турскиот збор bayılmak, кој исто така се користи и во други балкански земји, меѓу кои и во Грција. Сакавме нашето име да звучи балкански, но во исто време да има значење кое ќе ја симболизира нашата идеја. Baildsa за нас значи дека повеќе не можеме да го поднесеме ова што се случува со војните, со границите. Ние сакаме да има UnitedStatesofBalkans и тоа е нашата борба.
Во песната United States of Balkans повикувате да исчезнат државите и границите, никој да не мора повеќе да оди во војна. Мислите ли дека ова е можно на Балканот?
– Па, тоа е нашот сон и мислиме дека е можно. Многу е тешко со луѓето кои живеат на овие простори, но има млади луѓе со отворен ум, кои сфаќаат дека границите не значат ништо, дека сите сме браќа. Музиката обединува, имаме и разлики, но треба да бидеме слободни да одиме во сите држави, низ цела Европа, Азија, светот, секаде. Тоа е нашиот сон.
Мислите ли дека музиката може да ја добие борбата со политиката, со стереотипите?
– Се надеваме. Многу ни е мило што на луѓето им се доѓа идејата за U.S.B.
Какво е чувството да се биде жител на U.S.B.?
– Ха, ха, ха…Чувството е одлично. Се надевме дека еден ден ќе можеме да свириме низ целиот Балкан и да ја споделиме нашата музика со луѓето, и се надеваме дека се поголем број луѓе ќе и се приклучуваат на оваа зедница наречена U.S.B.
Дојде Стара-Нова Година, односно Нова-Нова Година по јулијанскиот календар кој го користат некои православни цркви и време е за собирање на новогодишната елка. Сепак, украсувањето на елка во голем број европски земји и традиции е поврзано со Божик, дури и во самото име на поимот, но на македонски тоа се поврзува со нова година. Од кога, како и зошто елката на македонски е новогодишна? Дали тоа е некој случаен процес или е случај на идеолошка индоктринација? Ако претпоставиме дека е второто, како таа индоктринација би ја споредиле со александроманијата од пред неколку години.
Не можам да најдам слики од дедовците и бабите како стојат до украсени елки, едноставно такво нешто не постоело, всушност не можам да најдам слики ни од детството на моите родители како стојат до украсена елка или пак како добиваат подароци од Дедо Мраз. Затоа пак од моето детство имам многу такви слики. Голем предизвик е да се открие кога точно и зошто почнале да се украсуваат елки во Македонија.
Пред некој ден налетав на превод на волонтери на Фејсбук и се потсетив дека она што всушност на англиски е „божиќна елка“ на македонски се преведува како „новогодишна елка“. Потоа отидов до компјутерскиот преведувач на Гугл кој е синоним за буквален превод, но и таму е исто. Всушност и на германски е божиќно дрво, односно Weihnachtsbaum. Како и кога елката станала новогодишна? Недостатокот од време и волја за истражување на темата „новогодишна елка“ во понатамошниот текст ќе мора да го компензира со претпоставки и шпекулации.
Украсувањето на елки се совпаѓа со времето на социјализмот во Југославија, па првиот сомнеж е паѓа на одредена културна политика водена од идеолошки побуди. Сепак не можам да најдам примери како во Југославија е украсена најголемата и најскапа елка за индоктринацијата да помине успешно. Ниту пак некој говор од „Другарот Тито“ како вели дека од сега па натаму нема да се украсува елка за Божик, туку треба да се украсува за нова година, а оние кои нема да се придржуваат се „предавници“. Она што е евидентно е дека можната кампања била суптилна и успешно прифатена, не познавам некој што не украсува елка за Божик, а не за нова година. Замислувам како можеби зад спикерот на вести стои елка или серија со познатите актери во која, неважно од тематиката на самата серија еден од актерите вели нешто како – колку убава „новогодишна“ елка имате!… Колку пари потрошени и кои начини се користени за индоктринација со „новогодишната“ елка можеби и не е запишано. Како таа југословенска, комунистичка културна политика би се споредила со македонската културна александроманија по успешност.
Најпрво, дали имаше повеќе простор во нашето колективно сеќавање за Александар трети, верувам дека одговорот е – Да, тој несомнено бил дел од културата н овие простори. Култура која има остатоци во Пела-Грција, Искендерум-Турција, Александрија-Египет. Дали тоа значи дека државата може да заземе став за тоа дали тој бил позитивен или негативен лик во историјата имајќи предвид дека тој приграбувал туѓа територија со убивање. Иако монарх, Александар има место во учебник по Граѓанско образование во рубриката „Научи повеќе“[1]. Во учебник по Општество (слика подолу) пак стои – Тогаш Македонија се издигнала во моќна светска сила – „Господарка на светот“[2]. Тоа се тие двојни стандарди, кога ние освојуваме не е ропство, ропство е ако нас не освојуваат.
Дали државата може да го одреди неговото значење во колективното сеќавање и да толерира говор на омраза кон оние што тоа не го прифаќаат?
Друг момент што неизбежно мора да се спомне во овој контекст е секако најголемиот споменик од проектот Скопје 2014. Споменик кој вреди 8 милиони евра[3], од кои авторката Валентина Стефановска добила 1.5 милиони[4] евра хонорар. Да претпоставиме дека една плата на универзитетски професор е 1000 евра, за една година би бил 12.000 евра, за 40 години професорски работен стаж би биле пола милион евра. Отприлика 120 години работа на универзитетски професор колку 1 хонорар на Стефановска. Дали ова мириса на корупција? Верувам дека има голема разлика да се изгради нешто чисто материјално како на пример мост или автопат и да се очекува аплауз за себе и за својата партија, а сосема друго е со големи материјални зафати да се дефинира или редефинира нематеријалното, поимот за „јас“ и „ние“.
Што може да се заклучи ако се споредат овие два проекти за идеолошка индоктринација. Од една страна е југословенскиот со „новогодишната“ елка, суптилен и без видлив материјален влог. Најдобар доказ за професионалноста на сработеното е што е прифатен до ниво на народна традиција, трае речиси 30 години по падот на комунизмот и помина под радарот на Скопје 2014. Од друга страна начинот на кој Александар III беше внесен на голема врата во колективниот дискурс е наметлив, со огромен споменик; едностран, дозволено е претставување само во позитивно светло; коруптивен, со смешно високи суми за хонорар. Оттука не изненадува што наместо нишка на обединување тој е камен на сопнување и извор на поделби.
Еден лист хартија во продавница чини 0,3 денари, на фотокопир 1 ипол денар, а кај извршител 30 денари. Поштарот за 360 денари ќе го однесе писмото до странство, а извршителот за истите пари ќе го пренесе од неговата канцеларија до некоја институција во истиот град.
Од нашите тајни но многу сигурни извори дознаваме дека хартијата на извршителите не била со позлатени рабови, туку била истата како и во продавницата. Само била 100 пати поскапа зашто законот тоа го дозволувал. Истите извори, кои ве уверуваме дека се многу добри познавачи на проблематиката, ексклузивно за нас потврдија дека извршителитене користеле вселенски бродови за достава на писмата, туку обични превозни средства.
Извршителите ги знаеме како луѓето што присилно го наплатуваат она што некој не го платил кон оној на кого му должи. Извршителите се потребни. Тие се неизбежна алатка во секое општество бидејќи секој долг треба да се плати. Долгот на еден е платата на другиот, па ако тој не ја добие, нема да може да си ги плати обврските. Така и тој ќе се задолжи, па ќе задолжи некој друг, и се така во еден круг што ја блокира економијата.
За жал, голем дел од случаите што доаѓаат пред извршителите се за сметки за струја, вода или друго. Како на сиромашните присилно да им се наплати кога немале пари ни основното да го платат? Но, можеби вистинското прашање е како може толку многу долгови да се прават поради основните потреби на еден човек? За тоа треба да се погрижат институциите од социјалната политика. Најлоша пракса е кога социјалните проблеми се решаваат со непочитувањето на законот. Така, се повеќе луѓе ќе тврдат дека немаат пари да си ги платат обврските и никој нема да го проверува тоа. Бројот на сиромашните со морал ќе го надмине бројот на сиромашни со пари. Затоа е потребен систем што ќе ги заштити тие што им треба заштита и ќе ги казни оние што злоупотребуваат.
Во градењето на тој систем има доста работа и за извршителите. Но, од друга страна, не смее да се создаде ситуација во која некои групи во општеството се могу среќни кога има што повеќе неплатени обврски. Големите трошоци за извршување, кои предизвикуваат тешки лични и семејни драми, создадоа таканаречено должничко профитерство.Слично како и военото профитерство, и ова е профитирање на немоќта на другите, но во име на законот и на правото.
Министерството за правда подготви законски измени со кои трошоците за извршување ќе се скратат за четири до шест пати, а Собранието неодмна ги изгласа овие измени. Целта е – поправедна наплата за оној на кој му должат, со што помало оптоварување на оној што должи.
Некои трошоци се намалуваат за 10 пати, како изготвувањето налози за извршување. Налогот за извршување на трансакциска сметка на физичко лице кое порано чинеше 20 евра, со новиот тарифник ќе биде 2 евра Листот хартија со новиот ценовник ќе чини еден и пол денар. А доставата на писмата 120 денари. Доколку во минатото, за неплатена сметка за струја од 11 илјади денари трошоците пред извршителот беа околу 5800 денари, со новите законски измени тиеќе изнесуваат околу 1700 денари.
Има начин како да се избегнат и овие трошоци – навреме плаќајте си ги обврските. Зашто како што вели нашиот цар Ѓорѓи Колозов – од треската се бега, ама од борчот никако.
Македонија е земја на празници. Жителите на малата балканска земја уживаат да празнуваат со полни трпези, весело расположение и дружење со пријателите. Можеби токму затоа со дваесетина државни и верски празници во текот на годината, Македонија е на врвот во Европа по бројот на неработни денови. Сепак новогодишните и божикните празници се приказна за себе. Распослани во првата половина на јануари го распламтуваат хедонистичкиот дух кој тлее во душата на Македонецот. Музика до рани зори, храна и пиење во избилство, чиниш утре е крајот на светот.
Славјето вообичаено започнува неколку дена пред 31 декември како загревање за „најлудата ноќ“, како што се нарекува преминот од старата во новата година. Во тој период сите кафулиња и кафеани се полни, нема игла кај да фрлиш. Се слави со пријатели, роднини, колеги, па дури и со луѓе кои воопшто не ги познаваш. Во тие неколку дена не се штеди на ништо. Мора да има пари за подароци, за кафеани и секако најважното, фрижидерот да се наполни до врв со храна и пијалоци. Токму заради потрошувачката треска, јануари е познат како најдолг месец во годината. Обично после две недели домашниот буџет е празен, но тоа и не е толку важно ако празниците поминале како што треба.
И Нова Година и Стара Нова Година
Македонија е една од само неколкуте држави во светот чии жители два пати го слават доаѓањето на Новата година. Официјалната прослава, како и насекаде, е вечерта на 31 декември, кога на плоштадите низ сите градови се организираат забави со музика, вино, мезе и огномети.
Сепак, сите останати празници се одбележуваат според Јулијанскиот календар. Така на 6 јануари се слави Бадник, а на 7 јануари е денот на Христовото раѓање, Божик. Овие празници се минуваат во кругот на семејството и уште од стари времиња важи правилото „Пред Божик, зад Божик – дома да си.“ Големиот христијански празник уште во мугрите на 6 јануари го најавуваат коледарите. Групи од по 5-6 деца одат од врата на врата пеејќи коледарски песни, а домаќините ги даруваат со овошје, слатки и парички. Вечерта семејството се собира и се крши „лепчето со паричка“.
Се верува дека оној кому ќе му се падне паричката ќе го следи среќа во текот на целата година. Во голем број домови „лепчето со паричка “ се крши на празникот Василица, односно на 14 јануари, првиот ден од Новата година според Јулијанскиот календар. Претходната вечер се прославува празникот со невообичаено и контрадикторно име Стара Нова Година.
Бадникарски огнови и Василичарски каренвали
Јануарските празнувања во Македонија се придружени со низа пагански обичаи, од кои најпознати се бадникарските огнови и василичарските карневали. Бадникарските огнови се палат низ целата држава ноќта во пресрет на Бадник. Оваа појава е многу популаран во последните години и речиси секое маало пали свој оган.
Соседите се собираат околу огнот, си честитаат Нова Година, се кажуваат шеги, се слави со ора и песни. На трпезата има риба, сарми, салати и пита. Сепак заштитен знак на ваквите собири е греаната ракија која е совршен „еликсир“ за загревање во студените зимски вечери.
Во Македонија на 14 јануари се одржуваат неколку Василичарски карневали, од кои најпознат и најстар е Вевчанскиот. Со традиција од 14 века, Вевчанскиот карневал е туристичка атракција која привлекува голем број гости од земјата и од странство. Живописните маски и специфичниот хумор на Вевчанци го прават овој настан уникатен. Најголем дел од маските се страшни со цел да се избркаат злите духови и демони, кои се верува дека во овој период шетаат по земјата.
Стомакот полн е голема среќа
Гладна мечка оро не игра. Оваа стара народна поговорка, се чини најдобро го опишува наравот на Македонците. Непишано правило е дека при секое славје најважно е да се обезбеди доволно храна и пијалок, а се друго само ќе си дојде. Најдобра потврда за ова се токму новогодишните и божикните празници. Трпезата е постојано полна, а се менуваат само гостите и специјалитетите. За Нова Година нема дом во кој не се подготвуваат кифлички, руска салата и печено свинско или телешко месо, а се наздравува со домашно црвено вино.
Руската салата е мешавина од варени компири и грашак, со рендани кашкавал, шунка, јајца и мајонез.
За Бадник се подготвува посна вечера, на која покрај рибата, задолжителни се традиционалните македонски специјалитети тавче гравче и сарма. Во многу домаќинства на Бадник се варат и костени, кои се одлично мезе со црвено вино.
Посната сарма е македонски специјалитет кој се подготвува на тој начин што во листови од зелка или од винова лоза се замотуваат ориз, праз и мелени ореви.Тавче – гравче е можеби најпознатиот традиционален македонски специјалитет, кој го пробал секој странец кој ја посетил земјата.
Среќни празници од тимот на Балкон3 и славете со добра храна и во убаво друштво.
За некои тоа е начин да се избега од мрачната зима и сè потешкото секојдневие, за други е можност за духовно напредување и добротворство. Во Грција претераниот конзумеризам веќе започнува да се подвлекува пред потребата да се прославува заедништвото за време на најпопуларните зимски празници.
Ѕирнете во нашите зимски празници и добредојдени сте да ги прославиме заедно!
Колку долго траат празниците?
Никој не знае! Ниту еден Грк не сака празник кој трае само еден ден.За почеток зимската сезона на празници се вика “Dodekaimero” што во превод значи 12 дена. Се слават три главни празници: Божик (25ти декември), Нова Година (1ви јануари) и Богојавление (6ти јануари). Тие се три државни празници… но децата се најрадосни бидејќи тогаш имаат петнаесетдневен распуст.
Но тоа не е сè: во текот на зимата се слават најпопуларните грчки имендени. Грците кои по обичај добиле име според некој светец се очекува тој ден да го прославуваат како својот роденден – па дури и повеќе. Вообичаено, куќата е отворена за сите роднини и пријатели, се приредува забава во домот а неретко и во ресторан… кој како претпочита. Здодевната зима се претвора во сезона нанижана со празници како Св. Димитрија на 26ти октомври кој го најавува почетокот на зимата, и Св. Андреј на 30ти ноември кога започнуваат подготовките за претстојните празници.
Имендени се слават во текот на целата година но најмногу ги има во зима.
Проблемот со дванаесетте Божиќни денови
Има само еден проблем: бидете внимателни ако се наоѓате блиску до оган или печка. Демонските суштества “Kalikantzari” кои живеат длабоко под земјата и се обидуваат да го пресечат Дрвото на Животот кое го држи светот на место, конечно го наоѓаат својот пат од длабочините до површината на земјата и прават секакви пакости, особено кога не гледате! Одмаздата доаѓа на крајот на дванаесетте денови – на Богојавление, кога Исус бил крстен, се осветуваат водите, па ако видите некое од тие суштества само попрскајте ги со света водичка. Ефектот е спротивен од оној кој водата го имаше на гремлините – исчезнуваат и проблемот е решен!
Празнични задоволства
Во секој дом ќе ве почастат со нешто. Во пекарите и слаткарниците специјалитетите ви се смешкаат од излозите. Малку се разликуваат во различни региони но во основа истите слатки се појавуваат насекаде во тие дванаесет денови.
“Melomakarona” се колачиња од маслиново масло, брашно и додатоци, натопени во мед и се валкаат (а понекогаш и полнат) во мелени ореви.
“Kourabiedes” се суви колачиња со бадеми, попрскани со шеќер во прав, со арома на портокал и ванила.
“Diples” се колачи од лесно, крцкаво тесто испржено во маслиново масло, потопено во сируп со мед и попрскано со ситно сецкани ореви и сусам.
“Vasilopita” е колач од кој има два вида:
a) “tsoureki” – потекнува од Истанбул и се приготвува со тесто со квасец и арома на мастика и магрива (вид цреша).
b) сунѓерест колач со бадеми и арома на лимон кој има далечни врски со северна Италија.
И двата вида на Божиќен колач се многу вкусни.
Весели утрински песни
Ноќта пред трите главни празници групи деца одат од врата на врата, ѕвонат на метални триаголници, пеат пригодни песни (kalanda) различни за секој од празниците и секако очекуваат нешто за возврат од своите соседи, како колачиња и ситни парички.
“Kalanda” од грчкиот уметник Никифорос Литрас, 1872
Постојат стандардни празнични песни кои се пеат во градовите но во различни делови од земјата се менуваат и песните и инструментите. Во случај децата да пеат фалш (што е многу често), или нè разбудиле премногу рано, се обидуваме да бидеме стрпливи и им дозволуваме да завршат со пеењето – сепак трае само една минута! Каков и да е квалитетот на изведбата на крај секогаш ни посакуваат “Ke tou hronou” – Бидете живи и здрави до следната година! а ние им возвраќаме со “Hronia Polla” – За многу години!
Песни се слушаат и на улиците каде пеат групи деца и возрасни.
Нова Година е единствениот нерелигиски празник во текот на дванаесетдневните празнувања, но има најголема културна и друштвена важност.
Што се однесува до Божик, раѓањето на Исус Христос се одбележува како еден голем христијански празник еднаков по важност со уште неколку во православната традиција. Најважниот сепак е Велигден кој се прославува на пролет. Голем дел од верниците не присуствуваат на Божиќната литургија која започнува во 5 ч. наутро и луѓето не си разменуваат подароци на овој ден.
Сепак, очекувано постојат многу сличности помеѓу западната традиција и начинот на славење во Грција. Сите знаат (или барем се сомневаат) дека “Jingle Bells”, санки со ирваси, реплики од сцената на раѓањето во природна големина на градските плоштади, осветлени елки, варено вино, полнета мисирка, лизгалишта со вештачки мраз итн. се увезени од разни западни и северни држави кои го слават Божик како најголем празник во годината. Но насекаде можат да се сретнат нивните обичаи на кои веќе сите се навикнати и ги прифатиле како свои.
Понекогаш претворањето на туѓите обичаи во свои може да биде многу забавно, како што е оваа верзија на “Jingle Bells” во грчки стил.
Луѓето кои ја сочинуваат грчката дијаспора од пред независноста се веќе потполно навикнати на западниот начин на славење Божик. Современа Грција исто така има многу попримено во 1830 -тите кога еден Баварски Принц со својата многубројна свита се досели и стана прв крал на современата држава. Еден век подоцна (1924), Јулијанскиот календар, кој се користел уште од византиско време, бил заменет со Грегоријанскиот, па така сите христијански празници, освен Велигден, се слават 13 дена порано – и Божик веќе не е на 7ми јануари.
Божиќно село во Атина
Многу мал број држави, како што е нашиот северен сосед, празнуваат според стариот календар па во овој случај се добредојдени да слават двапати, и како што веќе напомнав се подразбира дека колку повеќе празници толку повесело! Има и бонус: сите кои го носат името на Св. Јован (во сите варијанти) примаат специјални честитки и подароци на 7ми јануари. Тоа е голем празник на сите кои го носат ова многу често име во Грција, па секогаш ќе се најде некој Јани или Јана да приредат забава.
Уште нешто за локалните обичаи
Елка се кити насекаде, но луѓето многу често декорираат зимзелени дрвја кои растат во нивната област, или пак прават импресивни реплики на бродови (вообичаено на крајбрежјето и островите). Малите бадникари често носат мини модели на бродови.
Ако Грците ви кажат дека Дедо Мраз не постои, не грижете се. Постои друг светец задолжен за таа работа. Тое е Свети Василиј Велики кој секоја Нова Година доаѓа од Цезареа (град во денешна Турција познат по тоа што нема ирваси) и носи подароци на децата и возрасните без разлика дали биле добри или лоши (барем ние сакаме така да веруваме). Нова Година е ден за разменување на подароци.
Вистинскиот Свети Василиј е претставен како било кој друг лик во византиската уметност, но понекогаш може да се види и како американскиот Дедо Мраз. И да, Рудолф, ирвасот со црвено носе се пее на грчки, но се преведува само како елен…!
Се разбира 1ви јануари е посветен на тие кои го носат името Василис (м), Василики, Вики, Васо (ж)… во сите варијанти. Веројатно ова е именден кој добива најмалку внимание бидејќи луѓето добиваат само еден подарок наместо два!
А што се случува со најрекламираниот, специјален момент на годината – полноќ на 31ви декември кога преминуваме во новата година? Во денешно време општините организираат концерти, прават огномети, нешто што до неодамна не постоеше како обичај. Луѓето ја дочекуваа новата година во своите домови со шише пенливо вино, а потоа излегуваа на забава во градот. Но, традицијата налага и да се коцкаат на популарниот Блек Џек до зори. Ако победите ќе имате среќа таа година, а ако изгубите ве тешат со зборовите “Ќе имате среќа во љубовта”.
Ако многу веројатниот мамурлак ве одмине следното утро, тогаш може да се сетите дека Новата Година се дочекува со смачкување на мандарина на домашниот праг. Мандарината е овошје кое најмногу асоцира на Нова Година како симбол на благосостојба и ветување за обнова на Земјата.
Парче торта за “странец/гостин”
Највозбудливиот момент од новогодишниот ручек е десертот: “Vasilopita” – колачот на Св. Василиј. Тој се пече со паричка внатре, па ако ја добиете паричката се верува дека ќе имате среќа во таа година. Без разлика дали сте присутни или не, семејството ќе пресече парче и за “странец/гостин”, па ако сте странец и планирате да патувате, дојдете со првиот авион во Грција и пробајте го заслуженото парче од колачот (или замолете ги да ви ја испратат паричката).
Сечењето на колачот е многу важна работа па можно е да се претвори во забава на работното место или во седиштата на разни компании. Добивањето на паричката со себе носи и подарок, вообичаено некоја мала амајлија за среќа (“gouri”) во годината што доаѓа.
Скок во замрзната вода
На 6ти јануари водите се обично замрзнати. Реката Јордан (каде е крстен Исус Христос) е прилично далеку, продавниците се затворени, во домовите не се организира ништо посебно, но ако сте човек кој сака активности на отворено може да присуствувате на еден необичен настан: Мажи (и понекоја жена) во костими за капење нуркаат во водите на замрзнатите реки, езера, море, цистерни, па дури и модерни резервоари на вода во Атина, во обид да го фатат малиот дрвен крст кој свештеникот го фрла. Оној кој ќе го фати крстот се смета за благословен во таа година.
Богојавление во Пиреја
Можете и да ги следите настаните низ цела Грција во живо на телевизија. За медиумите ова е шанса за озборување на национално ниво (кој, каде, како и што се случило на крај).
И да, веќе погодивте: ова е исто така именден за сите кои се викаат Фотис (м), Фотини (ж), Уранија/Ранија (ж), Јорданис (м), Теофанис/Фанис (м), Теофано/Фани (ж)… Забавата никогаш не запира…
Всушност, нашите сезонски честитки може буквално да ги преведете како:
Ако го прелистате учебникот по историја за IX одделение, дури и без да читате, само да ги најдете заедничките деноминатори на сликите ќе видите дека станува збор за слики на мажи во униформи или мажи со оружје. Доминира големата перспектива, а целосно изостанува животот на цивилното население. Сепак тоа што е најважно е дека меѓу првата и втората светска војна има само дваесетина години. Од втората до денеска има повеќе од седумдесет. Што се променило во меѓувреме, кои ставови и вредности го продолжуваат мирот? Дали доволно научивме за да го продолжиме мирот и понатаму?
Оние што водат едно општество се секако државниците и интелектуалците
Еден краток осврт на нивните ставови и размислувања може да ги појасни настаните. Да ја земеме на пример изјавата на Кајзерот Вилхелм втори „ Ако наидете на непријателот, уништете го. Милост не смее да има. Заробеници не треба да се земаат. Ако некој ви падне в раце, со него е завршено. Пред илјада години, хуните под водство на кралот Атила стекнале слава која сè уште се користи во легенди и традиции“. Оттука не е чудно што неговата војска во белгискиот град Динант убила 600 мажи, жени и деца. Но, со такви мисли не бил само кајзерот, 93 истакнати германски научници, професори и уметници го потпишале тогаш познатиот „Манифест на деведесет и тројцата“ на 4 октомври 1914 со којшто безрезервно ги поддржале воените акции на својата земја. Се разбира дека не сите во општеството се согласувале со ваквите ставови, сепак доволно загрижувачки тоа што не било срамно да се изнесуваат такви ставови.
Од другата страна на почетокот на војната доминираат слични ставови. Истакнатиот писател од тоа време, Рудјард Киплинг, на пример во поемата „За сè што имаме и што сме“ вели „Станете и прифатете ја војната / хуните се пред портата!“ Поемата излегла во голем број весници и списанија во голем тираж. Друг истакнат интелектуалец е Роберт Бриџис, поет лауреат кој во поемата „Разбуди се Англијо!“ вели „До убавина преку крв.“, подоцна Бриџис од издавачите барал да престанат да ја објавуваат, што пак го покажува отрезнувањето од ужасите на војната. Она што мислам дека најмногу недостасува во учебниците по историја се т.н. писма од рововите. Тие се историски документи од прво лице и многу добро опишуваат што значи војната. Всушност не верувам дека човек може да каже дека ја познава историјата или дека може да зборува за војна без да има прочитано барем едно од писмата од рововите.
Што е сменето денеска, 100 години по крајот на војната?
Верувам дека посета на Берлин најдобро може да одговори на прашањето. Берлин на пример има меморијал посветен на жртвите на холокаустот, голем плац со црни призми кој не дава одговори, туку наменет е да го долови чувството на ужас од војната. Меморијал од кој не може да излезете без мал милион прашања во главата – вистинска уметност. Меморијал кој има доволно храброст да каже да признае „ние згрешивме, ние бевме лошите“. За жал многу земји во Европа таквата храброст изостанува и речиси сите тие земји имаат проблеми со популистички национализам. Сепак тоа што не може да се негира е дека денеска јавното поддржување на војната и омразата, како и повиците на убиства и уништување како погоре наведеното на кајзерот Вилхелм втори се неприфатливи во јавниот дискурс, одлика се на мали групи националистички и верски радикали и целосно неприфатливи за интелектуалците и државниците.
Поминаа повеќе од 100 години откако германските и англиските интелектуалци повикуваа на војна во 1914. Опасности сè уште има, но можеме да кажеме дека во меѓувреме човештвото создаде барем малку помирен и побезбеден свет, а колективната совест узреа барем во некои земји. Далеку од тоа дека треба да бидеме задоволни со денешниот свет, но знаеме дека мирот е избор кој се прави, се создава исто како и добра торта и ако мирот е тоа што го сакаме мора да ги собереме потребните состојки и да се придржуваме до рецептот.
Ристо Лазаров, Петар Арсовски, Драги Михајловски и Александар Ставридис се годинашни добитници на највисокото државно признание за животно дело, наградата „11 Октомври“.
Награда 11 Октомври, за животно дело во областа на културата и уметноста оваа година, како што објави Службен весник, оваа година оди во рацете на Ристо Лазаров, писател и новинар, со преку 80 напишани и преведени книги, кај Драги Михајловски, преведувач и писател и актерот Петар Арсовски. За животно дело од областа на здравството, наградата ја доби Александар Ставридис, хирург уролог.
Четири езера, пет планини, две реки, два града, села, манастири, мостови, неверојатна природа… Сето тоа е спакувано во само стотина километри, на патот Маврово-Струга, покрај западната граница на Македонија. Патот воопшто не е лесен, многу е кривулест, на места и тесен, со повремени одрони од камења или со оштетувања на асфалтот. Поради тоа возачите често го избегнуваат. Но ако сте совозач или патник, тогаш ќе уживате. Следете не`, километар по километар, низ 17 обележја на веројатно најживописната патна делница во Македонија.
км 1: Букова шума. Патот можеби се вика Маврово-Струга, но почнува десетина километри пред Маврово, каде што се одвојува од главниот пат од Скопје кон Охрид. Буковата шума ќе ве следи уште од првиот чекор, со своите шарени стебла и зелени лисја.
км 8: Мавровско езеро. Оттука е првиот поглед на најфотографираната вештачка акумулација во Македонија, создадена во 1947 година, кога се изградила браната и таа станала дел од хидроенергетскиот систем на земјата.
км 11: Маврови Анови. Друмската населба е целосно ставена во служба на патниците, со своите ресторани, продавници, бензински пумпи и места за одмор.
км 20: Радика. Првиот поглед на реката што ја сметаат за најубава и за најчиста во Македонија доаѓа кај мостот преку кој се оди кон планината Кораб. Совршена хармонија на брзата и бистра вода со карпите, густите шуми и со растенијата со листови широки и по половина метар.
км 24: Кањонот на Радика. Неколку километри низводно, високите карпи од двете страни на патот создаваат чувство како да се движите меѓу облакодерите на некој велеград. Но со многу чист воздух и со песната на птиците наместо бучава.
км 35: Бигорскиот манастир Свети Јован. Целосно е обновен по катастрофалниот пожар во 2009 година, што му ги уништи конаците. Манастирот е стар речиси илјада години и неколку пати бил уриван и подигнуван. Највредното нешто во него, црквата и иконостасот со бесценетиот дрворез, беа спасени. Внатрешноста на црквата не смее да се фотографира, но има повеќе од доволно мотиви околу неа.
км 37: Ростуше и Дуфскиот водопад. До селото Ростуше има помалку од два километра од патот.
Од него се тргнува по планинарска патека до Дуфскиот водопад, висок 25 метри, специфичен поради огромниот камен што се заглавил меѓу карпите од кои паѓа водата. Знакот дека до водопадот има само 1.020 метри нека не ве залажува. Патеката е тесна и лизгава поради влагата, и движењето може да биде напорно за оние што вообичаено се неактивни. Затоа, одвојте си барем еден час за оваа посета.
км 45: Мостот Еленски Скок. Кај Бошков Мост се врти лево (кон исток) и се патува два километра до овој импресивен мост стар 200-300 години, направен од камен во еден лак, кој виси дваесетина метри над провалијата во Мала Река.
км 47: Каменоломот кај Долно Косоврасти. Лекција по геологија за планините во чие што зеленило ќе уживате целиот пат.
км 50: Центар Жупа и Коџаџик. На почитувачите на Мустафа Кемал Ататурк веројатно нема да им пречи да поминат 17 километри покрај источниот брег на Дебарско Езеро, по пат што е предизвик и самиот по себе, до Коџаџик, родното место на неговиот татко, каде што има и спомен куќа посветена на неговите предци.
км 53: Манастирот Свети Ѓорѓи во Рајчица. Старата црква и беспрекорно уредените конаци што се извишуваат над неа привлекуваат посетители од целиот Балкан. Точка што не смее да се промаши, дури ни на поминување.
км 55: Дебар. Градот за кој во Македонија важи стереотипното сфаќање дека е на изумирање бидејќи секој се отселува од него, изненадува со бројот на новоизградени куќи и згради.
км 60: Дебарско Езеро. Иако езерото ќе го видите многу порано (уште кај Косоврасти), најубавите панорами се на околу пет километри јужно од Дебар. Внимавајте, ако возите кон југ, местата за застанување и за уживање во глетката ќе ви бидат од левата страна на патот и за да го паркирате автомобилот ќе треба да ја пресечете лентата за возилата што доаѓаат од спротивниот правец. Тоа мора да го направите многу претпазливо, за да не се доведете во сериозна опасност.
км 79: Клисурата на Црн Дрим. Втората река на овој пат е Црн Дрим. И таа се пробива низ планините и создава спектакуларна клисура.
км 87: Глобочица. Водата во ова вештачко езеро е толку темна, а околината толку тивка, што тоа делува истовремено воодушевувачки и застрашувачки. Старото село кое било поплавено кога се направила браната не може да се види, но приказната за него само ја зголемува мистиката. Исто како и кај Дебарско Езеро, внимавајте кога ќе се паркирате.
км 97: Вевчани и вевчанските извори. Вевчани е едно од најтуристичките села во Македонија. До него се скршнува околу четири километри од главниот пат, кон запад. Познато е по карневалот на 13 јануари, по убавата архитектура и по вевчанските извори. Споменик на природата создаден од десетици извори и потоци што се испреплетуваат низ карпите и низ зеленилото. Овде или ќе направите илјада фотографии, или едноставно ќе го оставите фотоапаратот знаејќи дека не може да ја долови убавината што ја гледате.
км 107: Струга. Конечно, последната дестинација. Градот на поезијата, на мостовите, на реката Дрим и на Охридско Езеро ќе го прими уморениот патник со целото свое срце.
Интернационалните филмски продуценти многупати досега ги имаат искористено пејзажите на грчките острови како сет за многу успешни филмови. Со години тоа претставува добитна комбинација за кино благајните и за промоција на локалниот туризам.
Ајде да се потсетиме на неколку од нив!
Хидра за Софија Лорен (1957)
“Момче на делфин”е првиот интернационален филм снимен во Грција. Главните улоги ги толкуваат Софија Лорен, Ален Лед и Клифтон Веб. Како сиромашна нуркачка која живее на рибарски остров Лорен го отпеа на грчки (надсинхронизирано) хитот на Такис Моракис “Што е тоа наречено љубов” (Ti ine afto pou to lene aghapi) и натера милиони фанови ширум светот да запеат зедно со нејзе. Наскоро елитните уметници и интелектуалци го избираат овој остров во Саронскиот залив за нивна омилена дестинација за одмор. Популарноста трае во текот на целата декада од 60-тите, а Леонард Коен дури купи и куќа на Хидра.
Аморгос за “Големото Синило” на Лик Бесон(1988)
“Големото Синило”(Le Grand Bleu) е волшебен француски филм за пријателството помеѓу двајца нуркачи. Сите сцени на нуркање се снимени во длабоките сини води на плажата Агиа Ана на карпестиот остров Амаргос, која е сè уште омилено место на љубителите на овој спорт. Неизбежна е посетата на бројните барови на Аморгос кои го носат името на филмот, а еден од нив, близу пристаништето Катапола, секој ден го прикажува филмот со превод на повеќе јазици!
Кастелоризо е во “Медитеранео” (1991)
Овој италијански, слатко-горчлив филм, добитник на Оскар, ја раскажува приказната на група војници заглавени на Кастелоризо, од островите Додеканези, во 1941 година. Еден од војниците се вљубува во девојка од островот и останува да живее таму засекогаш. Втората светска војна е одамна завршена но благодарение на филмот инвазијата на италијански туристи на островот трае до ден денешен.
Кефалонија во “Мандолината на Капетан Корели” (2001)
Уште еден италијански војник од Втората светска војна (Николас Кејџ) се вљубува во Гркинка (Пенелопе Круз) на Јонскиот остров Кефалонија со што го направи островот уште попопуларен кај италијанските туристи (Кефалонија е многу поблиску до Италија отколку Кастелоризо). Исто така филмот ги прикажа природните убавини на Кефалонија на публиката ширум светот.
Крит за “Гркот Зорба”(1964)
Изведба наградена со Оскар за Лила Кедрова, познатата сцена со танц на плажа… и веројатно филмот кој најдобро го доловува грчкиот слободен начин на живот, заедно со оскаровецот “Никогаш во недела”(1960)на Дасан. Ентони Квин како Зорба и Алан Бејтс како алтер егото на авторот Казанѕакис се ѕвездите на филмот снимен во регионот Ханиа на Крит. Денес на Крит може да присуствувате на најдоброто сиртаки шоу близу Платаниас (најпопуларното место за забава и ноќен живот на островот) и да гледате изведби во живо на најпознатите сцени од филмот, се разбира проследени со музиката на Микис Теодоракис.
Миконос на “Ширли Валентајн”(1989)
Средовечна домаќинка од Англија (Полин Колинс) на која ѝ е здодеано од сопругот и животот во Ливерпул заминува на летен одмор на грчкиот остров Миконос каде се впушта во романса со мустаќестиот сопственик на таверна (Том Конти). Филмот беше номиниран за Оскар, освои БАФТА награда и го направи Агиос Јоанис и тамошната таверна најпосетувано туристичко место години наназад.
Родос на Ентони Квин, Грегори Пек и Дејвид Нивен(1961)
Британските трупи се борат против нацистите во обид да ги разнесат “Топовите на Наварон”(всушност Родос, најголемиот остров од Додеканезите). Филмот ги прикажува најславните културни места на Родос а и денес постои плажа именувана по Ентони Квин (иако актерот никогаш не успеал да го купи ова место како што посакувал). Родос продолжува да биде врвна туристичка дестинација и локација за снимање филмови. Од Наварон досега се снименибезброј грчки и странски филмови во кои глумеле познати ѕвезди како Роџер Мур, Тели Савалас, Клаудија Кардинале, Жаклин Бизе, Бен Кингсли и Хелен Мирен.
Џејмс Бонд пие вино на Крф(1981)
Дванаесеттиот Џејмс Бонд филм “Само за твоите очи” е делумно снимен на Крф (и Метеора). Најпознатиот британски таен агент паѓа на шармот на Мелина, уште една грчка убавица. Таа размислува за своето минато на терасата на Ахилион, палатата на австриската царица Сиси на островот Крф каде Роџер Мур наместо неговиот заштитен пијалок мартини (протресен, не мешан) зачудувачки нарачува… Теотокис вино. Винаријата Теотокис навистина постои но никогаш не била толку позната како што е прикажано во филмот! Од друга страна, Крф отсекогаш бил омилена дестинација на Британците (барем за оние кои играат крикет на огромниот централен плоштад во Крф).
“Летни љубовници” на Санторини(1982)
Санторини стануваше омилена дестинација на грчките летувалци кога американскиот еротски триаголник го направи познат како Остров на Романсата – во некој задоцнет хипи стил. Филмот е снимен и на Миконос, Делос и Крит но Санторини ги освои срцата на “љубовниците” Питер Галагер, Дерил Хана и Валери Кенесан која зад филмските камери го поминувала времето лудо забавувајќи се со Грците дојдени на одмор. Куќата на “љубовниците” во селцето Оја денес е продавница за сувенири и се вика (па како поинаку?) Summer Lovers!
Многу години подоцна Анџелина Џоли како “Лара Крофт” (2003) помина по стрмните вулкански карпи на Санторини и оттогаш редовно доаѓа на одмор со својот познат партнер.
“Мама Миа”!Навистина е Скопелос! (2008)
Мерил Стрип, Колин Фирт и Пирс Броснан се ѕвездите на овој мјузикл кој ги раскажува летните авантури на мајка и ќерка и е длабоко носталгичен по музиката на АББА. Продуцентите на филмот дојдоа до ново откритие: прекрасниот остров Скопелос во егејскиот архипелаг Споради. Но, во филмот островот е наречен Калокери што на грчки значи лето. Плажата Кастани никогаш не очекувала да биде толку поврзана со музиката на АББА но единствениот бар кој се наоѓа таму ги пушта нивните (незаборавни) песни секојдневно!
Како му изгледа молитвата за Рамазан Бајрам на некој што потекнува од христијанско семејство? Веројатно слично како Велигден, но без жените, за кои знаеме дека според верските правила не се молат во храмовите.
Немам некое многу паметно оправдување зошто првпат го посетив овој објект по триесетина години живеење во неговиот град, од кои десетина години беа студирање и работа во неговата непосредна близина.
Дали можеби ми повлијаело тоа што имам поинакво верско потекло, па бидејќи е џамија, сум го гледал како „нешто што им припаѓа на други и нема што да барам таму“? Нема зашто да се лажеме, за жал, такви ставови преживеаја и до 21 век. Но јас се` уште не сум посетил ниту некои историски цркви или други познати градби во Скопје, а од друга страна, старите џамии ми биле на листата на места што треба да се посетат во секој град во кој што сум патувал на Балканот. Значи повторно се` се сведува на чувството дека вашиот град ќе биде овде и утре и дека не морате да брзате со него.
Но дојде и тој ден, кога станав пред зори и на Рамазан Бајрам отидов во Султан-Муратовата џамија, која е изградена во 1435 година и е најстара во Скопје, а според некои извори, дури и на Балканот (споредено само со верските објекти што се во функција). Уште во мугрите верниците почнаа да се собираат. Беше невообичаено да се види колку е се` тивко и смирено и покрај метежот од луѓе. Сме навикнале да ги гледаме муслиманските маала во централните делови на Скопје како многу живи и бучни, со трговци и купувачи на сите страни, но ова беше нешто сосема поинакво. Во пет часот наутро немаше премногу луѓе, се наполни само третина од џамијата. Но таа е мошне голема, дури и за денешни услови, се` уште е една од најголемите во земјата, што е исто така импресивно, знаејќи дека и` конкурираат градби направени со современи материјали и технологија.
Сепак, кога сонцето изгреа од зад ридот Гази Баба и го осветли нејзиниот источен ѕид по некојси 211-илјадити пат или можеби повеќе, таа се преполни, многу верници останаа во дворот и тука се молеа.
Како му изгледа молитвата за Рамазан Бајрам на некој што потекнува од христијанско семејство? Веројатно слично како Велигден, но без жените, за кои знаеме дека според верските правила не се молат во храмовите. Има молитва, па се одржува говор, па повторно молитва… Тоа што наместо поп има оџа, наместо крст полумесечина и наместо прекрстување поклонување се разлики во формата.
Говорите што ги држат оџите се слични со оние на поповите во црквите, дека секој треба да биде добар верник и добар човек пред се`, луѓето да му бидат благодарни на Бога за се` што имаат, да се грижат за своите семејства итн. Но оџата Џабир во Султан-Муратовата џамија имаше да каже нешто и за современиот начин на живеење.
– Ѓаволот излегува од вашите компјутери, мора да внимавате. Компјутерите се добра работа кога се употребуваат за нешто корисно, но не и за нешто грешно, како гледање голотија. Родителите треба многу да внимаваат што прават нивните деца кога се пред компјутер – порача оџата.
Фактите за Султан-Муратовата џамија се следни: била изградена пред 582 години како задужбина на султанот Мурат Втори, на местото каде што претходно имало манастир по име Свети Ѓорѓи. Тоа е едноставен квадратен објект, не е ниту пребогато декориран, но и тоа што го има како декорација го влече погледот. Таа е единствената џамија во Скопје чиј ктитор бил султан, другите се на паши, аги и на бегови. Била оштетувана и поправана неколку пати, во пожарот на Пиколомини од 1689 година, во земјотресот од 1963 година и во други времиња, па се смета дека денешниот изглед многу се разликува од првичниот, но и покрај тоа, таа е еден од архитектонски најзначајните објекти во градот. Сместена на врвот од Виргиновиот рид, доминира во целиот околен простор, но не е лесно пристапна низ тесните сокаци. Затоа мештаните се секогаш љубезни да ви го покажат патот.
Султан-Муратовата џамија е омилено место на многумина, меѓу кои и на стариот скопјанец Ремзи Шабан. – Се трудиме како граѓани и како верници да ја одржуваме најмногу што можеме, но немаме доволно помош од институциите – ја почна тој својата приказна за џамијата.
Потоа покажа кон покривот, направен од ќерамиди.
– Во тоа време не се правеле такви покриви, се знае дека џамија се покрива со купола. Сите стари џамии што ги гледате наоколу што се покриени со ќерамиди биле бомбардирани во Втората светска војна. Тоа е срамно и жално! За среќа се задржале куполите на Мустафа-пашината и на Иса-беговата џамија. Но ќе ги вратиме куполите и на оваа, ќе собереме два-три милиони евра и ќе направиме. Веќе се организираме за тоа – додаде тој.
Се поздравивме со Ремзи, кој брзаше да појадува, па по цел месец пост да им се врати на вообичаените навики за јадење. Му го честитавме Рамазан Бајрам со желба уште многу години да го слави во Султан – Муратовата џамија.
Нека им е честит празникот и на сите пријатели на Балкон3 од муслиманска вероисповед.
“Kalanda” од грчкиот уметник Никифорос Литрас, 1872
Скок во замрзната вода
Богојавление во Пиреја
