|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Category: Popular
-
В СРЕДА СТАРТУВА 21. ИЗДАНИЕ НА OFFEST
-
ДАЛИ ЛИЧИМЕ НА ЕУ: Паметна урбанизација или непромислена бетонизација
ЗЕМЈА ЗА СПОРЕДБА: ГЕРМАНИЈА
Домувањето не е само четири ѕидови и покрив. Тоа е целиот простор околу домот. Ако тој е погрешно проектиран, квалитетот на домувањето ќе биде под стандардите. Дури и ако се е совршено меѓу четирите ѕида. Таква е приказната за поголемиот дел од Скопје.
Искра Јанковска Михајловска, архитект и активист на Здравје пред профит во Центар: Кога одите на некое игралиште кое го предвидела општината и детето не може да дојде на ред за лулашка тоа е погрешно урбанизација. Ако не можете да се паркираате на местата предвидени за вашата зграда, тоа е погрешно урбанизација. Почнувате да се карате со комшиите, почнувате да се нервирате за обични секојдневни потреби. Значи ако одите во локалната поликлиника и таму има повеќе гужва од што е нормално да почекате, тоа е се погрешно урбанизација. Скопје не е пренаселен град. Во моментов е лошо испланиран.
Кога еден град расте, тоа значи дека во него има минимум добри услови за да привлече нови жители. Тоа носи повеќе работна сила, повеќе потрошувачи, повеќе економска активност и повеќе можности. Од друга страна носи и повеќе сообраќај, повеќе отпад, поинтензивно користење на инфраструктурата, побрзо црпење на ресурсите и на просторот.
Растот носи корист само ако за него не се плати превисока цена. Во спротивно, штетата ќе биде многу поголема. Низ Европа има градови што се затвориле за да ги спречат проблемите, но има и такви што успешно вдомиле стотици илјади нови жители, па сепак со паметно планирање и развој, го унапредиле квалитетот на живеењето и животната средина.
„Дали личиме на ЕУ“ е прашање што по својата важност го надминува прашањето дали и кога ќе станеме членка на ЕУ. Тоа е прашање на можности и стандарди што овозможуваат подобар живот. На ангажманот на државните институции и на општеството во градењето подобро утре. Европа не треба да ја гледаме како симбол на совршенство, туку како симбол на желбата за усовршување. На желбата секој да ги ужива своите фундаментални права. „Дали личиме на ЕУ“ значи дали го заслужуваме епитетот „европски“, кога зборуваме за правата на човекот и на граѓанинот.
ДЕЛ 1: Раст за пари или раст за развој
- Хуманизација на просторот и унапредување на животната средина е темелна вредност на македонскиот устав
- Високо ниво на заштита на животната средина и одржлив развој во сите политики – Европска повелба на фундаменталните права
- Право на учество на јавноста во носењето одлуки за животната средина – Архуска конвенција
Мирко Андовски, поранешен раководител во Агенцијата за планирање на просторот: Треба да се ствараат амбиентални вредности, значи да се прават населби во кои што соседот ќе има право на пристап, право на проветрување, право на сонце, ако е на коси падини тоа значи и видикот да им го сочувате. Сето тоа е вредност на една градба.
Заштитата и унапредувањето на животната средина не се сведува само на шумите и на планините, или на дивите животни во нив. Со растечкиот број на градското население насекаде во светот, па и во земјава, едно од клучните прашања е како живеат луѓето во градовите, каква е нивната непосредна околина, дали имаат услови за квалитетен живот. Затоа просторното планирање е неизоставен елемент на унапредувањето на животната средина. Многу нешта зависат од тоа како е уреден еден урбан простор: какво ќе биде движењето во него, какво ќе биде снабдувањето со вода и енергија, или со основни продукти, дали ќе има јавен простор за социјализација, дали ќе има доволно зелен простор за одржување на природниот амбиент. Од сето тоа зависи и каков воздух ќе се дише.
Искра Јанковска Михајловска, архитект и активист на Здравје пред профит во Центар: Урбанизмот е многу комплексен, не е само за архитектите и не е само средсво да се изгради повеќе, ниту па развојот на еден град подразбира само градење. Сите промени се прават врз база на податоци, се е математика. Во урбанизмот имат многу математика, многу социологија, начинот на живеење, навиките и бројката на луѓе кои живеат во една градска четврт мора да се земат предвид. Не е само исцртувањето на архитектите, тука требаат многу информации за да се добие вистински план.
Тонско, Мирко Андовски, поранешен раководител во Агенцијата за планирање на просторот: Генералниот план на Скопје имаше 23 ако не се лажам, или можеби повеќе студии што беа претходно направени за да може да се испланира градот онака како што планерите дадоа предлог, нели генералниот план конечно беше и усвоен.
Брзорастечките градови можат многу лесно да искусат проблеми во сите тие области ако внимателно не го испланираат својот раст. Колку повеќе се згуснуваат урбаните зони, толку е поголем и притисокот врз уличната мрежа, инсталациите, јавните добра, училиштата, градинките, трговските објекти. Просторното планирање и заштитата на животната средина, иако се под надлежност на едно министерство, зависат и од волјата и од можностите на поголем број институции.
Насер Нуредини, министер за животна средина: Сите програми се работат паралелно со другите институции. Го имаме Министерството за економија што работи на енерегетската ефикасност. Министерството за транспорт работи на мобилноста, тука е и Министерството за образование кое работи на нова програма за да го врати изучувањето на животната средина на училишните часови.
Скопје е брзорастечки град веќе седум децении. Додавајќи по стотина илјади нови жители на секои десет години, градот и регионот околу него, скопската котлина, се се поблиску до тоа да станат дом на еден милион луѓе. Но во последните дваесетина години, растот на Скопје се одвива токму на начинот што се смета за најштетен – со згуснување на урбаните зони.
Никола Наумоски, шеф на кабинетот на градоначалникот на Скопје: Порано беше практика да се окупираат тревници помеѓу згради за таму да се изгради нова стамбена зграда. Тоа од една страна има логика од страна на општината затоа што ќе има многу помалку инвестици во инфраструктура, за да се создаде таа зграда на тоа место. Од друга страна парите што ги наплаќат од комуналите беа исто како да се гради на Зајчев рид или кај аквадуктот.
И по 25 години локална самоуправа нема сериозни обиди да се надмине најголемиот проблем со финансирањето на општините – нивната зависност од комуналии. Систем што поттикнува да има што повеќе градба на што помал простор, за да се соберат што повеќе пари. До кога може да трае тоа?
Искра Јанковска Михајловска, архитект и активист на Здравје пред профит во Центар: Општината им удоволува на нив, сметајќи дека ќе земе пари од комуналии, меѓутоа просторот е ресурс кој не се обновува. Толку ни е просторот. Државата е таа, вие ќе продавате ќе продавате и ако платите ви се базираат на тоа да ги исплаќате од комуналиите, тоа е лош бизнис план.
Земјата ја има толку колку што ја има. Кога ќе снема простор, ќе снема и пари, но веќе ќе биде предоцна. Луѓето ќе се гушат во борбата за парче небо, за парче простор за децата, за малку приватност без да мораат да ги спуштаат завесите, но ништо од тоа нема да може да добијат. Тоа што се изградило ќе си остане, и разретчувањето ќе биде невозможно.
Никола Наумоски, шеф на кабинетот на градоначалникот на Скопје: Тоа би подразбирало уривање на некои објекти кои што се во приватна сопственост и тоа не само приватна, туку во приватна сопственост на повеќе лица. Да ја урнете зградата со 40 станари тоа значи дека на сите 40 треба да им исплатите оштета и да им најдете соодветни живеалишта што одговараат на предходното.
Тогаш ќе мора да се бараат алтернативни начини за финансирање на општините, бидејќи веќе го исцрпеле просторот како извор на приходи. Поточно, државата требаше да го стори тоа уште од 1997 година кога ја ратификуваше Повелбата за локална самоуправа на Советот на Европа. Со неа, меѓу другото, се предвидува разновидно финансирање на општините, за да не се потпираат премногу на еден извор и да можат да ги извршуваат своите обврски.
Без јасни планови како да се подобри финансирањето на општините за да се намали притисокот за градење, Владата сепак планира да им наложи дека мора да ги исполнат своите обврски за почист воздух или да се соочат со последици.
Насер Нуредини, министер за животна: Тие ќе имаат обврска да преземат некои мерки. Ќе имаат обврска да го променат сообраќајот, да го променат работното време за луѓето што не се добро или се над 60 години, ќе имаат обврска да ги променат инсталациите. Ако не ги применат мерките, Владата ќе има законско право да влезе и да ги спроведе.
ДЕЛ 2: Вредност и обезвреднување
- Рециклирање на запуштените простори
- Некаде за одржлив развој, некаде за максимален профит
- Пропуштени шанси за похумано живеење што веќе нема да се вратат
Во Германија, како најголема земја-членка на Европската унија, финансирањето на локалната самоуправа е различно и зависи од градот, сојузната држава и од други фактори. Но најважно е дека финансирањето е разновидно. Освен што добиваат трансфери и грантови од централната власт, тие наплаќаат и свои даноци како данокот на имот, данокот на бизнис, надоместоци за услугите итн.
Минхен е најбрзорастечкиот град во Германија. За 20 години прими 300.000 нови жители и веќе се искачи на еден ипол милион луѓе. И покрај овој неверојатно брз раст, Минхен остана една од водечките зелени метрополи во Европа. Сето тоа се постигна со внимателно урбано планирање во кое градот, растоварен од финансиската зависност од комуналии, можел да инвестира во нови јавни простори.
Елизабет Мерк, раководителка на секторот за урбанистичко планирање на Минхен: Кога еден град ќе порасне за 300.000 жители за 20 години, тоа значи дека ни треба нова социјална инфраструктура, градинки, училишта, болници, но исто така зелени и слободни простори, како и еколошка одржливост. Јавен простор. Какви можности ќе имаат луѓето за да го поминат своето слободно време блиску до дома? Здравиот урбан развој игра многу голема улога.
Елизабет Мерк од 2007 година го води одделот за урбано планирање на Минхен. Еден од главните успеси на градот, според неа, е рециклирањето простор.
Елизабет Мерк, раководителка на секторот за урбанистичко планирање на Минхен: Беше многу важно за урбаниот развој на Минхен што во изминативе 20 години бевме во можност да рециклираме многу простор. Имавме поранешни простори на железницата што не се користеа, што ги претворивме во големи станбени области. Имавме поранешни касарни, кои веќе не беа потребни. Откако падна Берлинскиот ѕид и се отворивме кон истокот, можевме да ги претвориме во мешани градски четврти, за живеење, работа и за услуги. Имавме и други големи зафати, како преместувањето на аеродромот и на старото сајмиште, што значи секогаш имавме површини достапни за да ги рециклираме. И тоа беше многу позитивно бидејќи ни овозможи да зачуваме големи делови од зелениот појас на Минхен, како и големи делови што се користат за земјоделство.
И Скопје имаше поранешен железнички коридор што стоеше празен зад Старата железничка станица, напуштени фабрички објекти како Цветан Димов и Алумина, и други запоставени простори. Не се искористија за никаква мешана намена, туку само за интензивна градба на нови станови. Тоа е планираната иднина и за просторите како Треска и Расадник. Градоначалникот на Кисела Вода тврди дека Расадник ќе биде поинаква приказна, но плановите со стотина згради и неколку државни објекти врз единственото големо зеленило на овој дел од Скопје наидуваат на голем отпор од граѓаните.
Филип Темелковски, градоначалник на Кисела Вода: Прелогот од 2016 кој што ги поминал сите фази, се до Министерство за транспорт, значи дали Градот Скопје, општината имало милион и 200 илјади квадрати бруто изградени површина. Сега е намалена до 1/3 за 400.000 квадрати од што беше предвидено минатиот пат. Се е тоа со цел на зголемувание на зеленилото и зголемувание на јавнето добро, бидејќи не е Расадник само зградите. Мене ми е жал што многу се говори за зградите, а не за останатите потреби на граѓаните. Ние сме од ретките општини кои што немаат поликлиника, во Расадник е предвидено да се гради поликлинка, училиште и средно и основно, дополнително да се подобрат капацитетите и за паркирање бидејќи имаме предвидено две катни гаржи и една подземна гаража.
Досегашните искуства елат дека и најдобрите намери на крајот ја губат зелената душа. Обидите да се спречи поголемо згуснување на градбите во градот со иницијативи за промена на деталните планови обично се удираат во ѕидот наречен сопственичко право. Некој стекнал право на градба со одредена вредност и институциите се немоќни велејќи дека тоа не може да му се одземе.
Мирко Андовски, поранешен раководител во Агенцијата за планирање на просторот: Евидентно е дека и планерите се под одреден притисок, затоа што и колку да сакаат да го направат просторот квалитетен, се соочуваат значи со приватно земјиште кое тоа секој сака да искористи што е можно повеќе. Она што е како јавен интерес општините немаат пари или градот или државата да го откупат значи да се намени за некој јавен интерес, иако во генералниот план за секоја четврт е скоро предвидено еден до два проценти јавен простор. Или зеленило.
Она што често се заборава, особено додека се изработуваат плановите, е дека и правото на хуман живот и здрава животна средина е уставно загарантирано. Соседското право е неодвоив дел од сопственичкото право. Ако една новопредвидена градба го попречува видикот на другата, ја става во сенка или на друг начин негативно влијае врз соседната куќа или зграда, со тоа ја намалува вредноста на тој објект. Така, тој стекнал право на одредена вредност, но со тоа го нарушил правото на другиот. Ова може да се види во населбите каде што куќите се претвораат во згради, па одеднаш четири до пет пати повеќе население ги користи истите улици, истите паркови, училишта, јавни објекти, трговски објекти и друго. Со тоа, имотите во тие реони стануваат помалку вредни.
Мирко Андовски, поранешен раководител во Агенцијата за планирање на просторот: Знаеме според Уставот дека сопственичкото право е неприкосновено. Меѓутоа тоа многу тешко се сфаќа, па дури и од некои колеги. Бидејќи кај нас веројатно е дека уште треба да се работи на сопственичкото право, односно што се влегува во него. Од урбанистички аспект ние заклучивме дека не е доволно, кога го работевме генералниот план, заклучивме дека тоа соседско право не е доволно искажано и затоа дел ставивме во еден член, тоа е, колегите го знаат, член 47 од општите одредби за изградба, каде што сите овие права на соседот ги потенцираме и бараме да се сочуваат.
ДЕЛ 3: Кој ќе крои, а кој ќе прекројува
- 84.516 станови се изградиле во земјава од 2005 до 2019
- Од нив, 37.587 се во Скопје и уште 3.606 во околните општини на скопскиот регион
- 49% од сите станови во последните 15 години се направени во подрачјето на главниот град
*Макстат база
Во еден простор се судруваат голем број интереси. Поединци, сопственици, инвеститори, групи граѓани што сакаат нивното маало да биде позелено или поотворено за бизнис, интереси на политиката, на локалната самоуправа, поширок интерес на градот и други. Од искуство, планерите сведочат дека се растргнати меѓу мноштвото потреби и желби и дека е многу тешко да се задоволат сите. Досегашниот развој ни покажа дека во најголем дел се исполнуваат интересите на оние што имаат најмногу средства за да ги наметнат.
Мирко Андовски, поранешен раководител во Агенцијата за планирање на просторот: Се должи на, би рекол, и лакомоста на инвеститорите, каде што и покрај тоа што некои нормативи се дадени до каде може да се оди со густините во одредени четврти, со бројот на жители значи во еден центар, дури дадени се просечни висини во генералниот план за градбите, меѓутоа сето ова се надминува.
Уште еден клучен проблем е начинот на кој што граѓаните можат да учествуваат во урбанистичкото планирање. Иако уредувањето на еден простор влијае врз пошироката околина, дури и врз целиот град, правен механизам за учество имаат само жителите или сопствениците на имоти опфатени со планот, и можат да реагираат само за своите парцели. Алтернативата е граѓански петиции и иницијативи, кои што може, но не мора да бидат прифатени. Од волјата на локалните власти зависи колку ќе ги слушаат граѓанските гласови.
Филип Темелковски, градоначалник на Кисела Вода: Поголемиот дел или секаде каде што има донесени детални урбанистички планови тоа се веќе правата на сопствениците на земјишите за градба. Таму каде што се чисти површини се уште може да се направи некој поубав план за живење од страна на општините. Во деталниот урбанистички за гратски четврт ј14 или народски кажано Расадник ги уклучивме граѓаните не само во анкетата, јас имав две средби таму коимбеа транспаренти и најавени, така што се зависи и од големината на самиот детален план.
И во Минхен има формално и неформално граѓанско учество. Формалното, слично како и тука, се поврзува со директниот интерес на оние што се засегнати од новите планови, како сопствениците на имоти и инвеститорите. Неформалното, пак, е многу пошироко и со долга традиција. Градот е поделен на 25 административни единици и со сите нив се водат дијалози за уредувањето на просторот.
Елизабет Мерк, раководителка на секторот за урбанистичко планирање на Минхен: Европските градови денес се партиципативни градови. Не се развиваат од горе надолу, туку од долу нагоре. Минхен всушност има голема традиција на граѓански дијалог и на граѓански движења, уште од 1960-тите. Во оваа смисла, градските четврти се многу важна просторна единица за нас, за да стапиме во дијалог со жителите на градот.
Традицијата на отвореност е многу важна во Минхен и во Германија. Граѓанските здруженија и иницијативи таму не мора да вршат јавен притисок за да го добијат вниманието на локалната власт. Таа самата ги повикува на дијалог. Тоа трае со децении, па веќе постои и цврста соработка меѓу градската управа и некои независни организации како Минхенскиот форум, кои учествуваат во одлуките што ги носи градот.
Елизабет Мерк, раководителка на секторот за урбанистичко планирање на Минхен: Работиме многу со здруженијата и, секако, со многуте иницијативи. Би рекла дека има и конфликти исто така. Но имаме добри инструменти, како на пример граѓанските репорти, каде што ги каниме граѓаните да дискутираат со нас по неколку дена. И имаме институција уште од 1960тите што се вика Минхенски форум. Тоа е независна институција, но е поддржана и промовирана од градот. Овој Минхенски форум е исто така квалификувана организација и ги информира граѓаните и ги изнесува нивните грижи во врска со градот. Сето тоа го имаме во предвид кога правиме планови.
Во Скопје уште од раните 2000-ти години имаше здруженија и иницијативи што се бореа против градењето згради на секоја слободна површина. Се бореа и против т.н. Кинески ѕид покрај Вардар, и против новите објекти во строгиот центар, и против висококатниците на Водно. Во ерата на социјалните медиуми бројот на иницијативите се зголемува – од „Во одбрана на Дебар маало“ и „Здравје пред профит во Центар“ до „Расадник на можности“ и „Сакаме Аеродром да дише“. Резултатите засега се скромни. Но за квалитетно граѓанско учество е потребна зрелост и од двете страни. Дали ја има?
Искра Јанковска Михајловска, архитект и активист на Здравје пред профит во Центар: Многу тешко ги анимираме граѓаните, ете ние пробавме ама луѓето се малку свесни за опасноста на која секојдневно им се изложени децата и многу малку го трошат слободното време на тие активности да се спротивстават и извршат притисок против лошите урбанистички планови. Меѓутоа кога ќе дојде за маркицата за градење кај нив сите стануват активни.
Еден ден граѓаните можеби ќе станат посвесни и помасовно ќе ги поддржат иницијативите за хумано планирање на градот. Дотогаш, институциите се тие што треба да си ја завршат барем минималната работа – да обезбедат почитување на законите како што се напишани. Оние што се во трка по профитот секогаш наоѓаат заобиколени начини како да добијат повеќе од тоа што им следува. Во првата деценија од овој век, двојните поткровја им носеа кат повеќе. Денес, избегнувањето на обврската за 20 отсто зеленило во парцелата им овозможува поголеми површини за градба. Тоа не се прашања што може да ги реши граѓанската свест. Нив треба да ги решат луѓето што се платени за тоа – да им застанат на патот на оние што си ги толкуваат законите како што им одговара. Да го заштитат правото на здрава човекова околина.
-
ГРАЃАНИТЕ БАРААТ ПОЧИСТИ НАСЕЛБИ, ОПШТИНИТЕ СО ЗГОЛЕМЕНА СТАПКА НА ОДГОВОР ПРЕКУ „мЗаедница“
Дигиталната платформа „мЗаедница“ (мобилна и веб – апликација) продолжува успешно да се развива во општините Карпош, Валандово и Кочани, а од неодамна и во општините Аеродром, Кисела Вода и Крива Паланка. Согласно достапните статистики, до овој момент преку „мЗаедница“ преземени се повеќе од 3.800 активности (пријава на проблеми или споделување на идеи за развој на населбите).
Тоа што охрабрува е што континуирано расте бројот на активни корисници. Повеќе од 3.000 граѓани, активно ја користат апликацијата на дневно ниво и имаат континуирана двонасочна комуникација со локалните самоуправи.
НАЈЧЕСТО ПРИЈАВУВАНИ ПРОБЛЕМИ
Според истражувањето кое го спроведе Центарот за социјални иновации БЛИНК 42 – 21 најчесто пријавуваните проблеми и споделени предлози преку „мЗаедница“, во сите општини, се однесуваат на животната средина односно управувањето со отпадот. Следна област, за која граѓаните изразуваат највисок интерес е јавното осветлување, како и локалната инфраструктура (ударни дупки по сервисните улици; проблеми со канализацијата и водоводната мрежа; небезбедни шахти).
Во однос на предлозите и иницијативите кои граѓаните ги поднесуваат до општините, во континуитет се повторуваат барањата за обнова на реквизитите во детските игралишта. Дополнително, граѓаните пријавуваат и решенија за побезбеден сообраќај (особено околу градинките и основните училишта) како и иницијативи за подигнувањето на хаварисаните (неисправни) возила, што е предизвик за речиси сите локални самоуправи и корисниците бараат поитна акција во овој сегмент од работењето.
Зголемена е и стапката на одговор од страна на претставниците на општините. Речиси 87 % од пријавените проблеми/идеи се разгледани од општините, а повеќе од половина пријави се решени и промената е видлива на терен.
ДИГИТАЛИЗИРАЊЕ НА СУБВЕНЦИИТЕ
Со почетокот на пролетта, дел од општините ќе објават и јавни повици за субвенционирање на купување на нови велосипеди. Оваа јавна услуга ќе биде целосно дигитализирана, со што граѓаните на Аеродром и Кочани нема да имаат потреба да одат до општината туку директно ќе ги поднесуваат документите преку „мЗаедница“.
Исто така, во постапка е дигитализација на субвенциите за набавка на инвертер клими и печки за палети во Кочани.
Во моментов, граѓаните на Валандовo аплицираат по дигитален пат за еднократна помош за прваче, новороденче и поддршка за семејства во социјален ризик.
Праксата покажува дека општините, кои веќе во континуитет ги дигитализираат јавните услуги, имаат и проактивен пристап. Локалните самоуправи ги гледаат придобивките од дигитализацијата и веќе самостојно ги известуваат граѓаните да аплицираат по електронски пат, но и во јавните повици ја наведуваат „мЗаедница“ како релевантна алатка преку која граѓаните можат целосно да го остварат своето право.
„мЗаедница“ ДОСТАПНА ЗА ТРИ НОВИ ОПШТИНИ
Граѓаните на Аеродром, Кисела Вода и Крива Паланка, од неодамна можат да ја користат „мЗаедница“. Дигиталната платформа е прилагодена за секоја од општините, со што и жителите на овие локални самоуправи можат да остваруваат права по дигитален пат и да комуницираат со својата општина.
Последна од приклучените општини е скопската општина Аеродром. За краток период, . За успешната двонасочна комуникација меѓу граѓаните и општината, „говори“ и бројот на 23 затворени – решени проблеми во Аеродром, а 38 пријави се во процес на решавање.
Во претстојниот период, оваа дигитална платформа ќе биде достапна за уште повеќе граѓани, општини и други локални чинители.
ПЛАТФОРМАТА Е ПРЕПОЗНАЕНА ОД ЛОКАЛНАТА ЗАЕДНИЦА
Со последното надградување на дигиталната платформа, направена е можност свои профили на „мЗаедница“ да креираат и граѓански организации, институции, медиуми и компании. Имајќи предвид дека дел од овие чинители функционираат само на локално ниво, се овозможува дополнително нивно поврзување со локалната заедница. Бројките покажуваат дека до овој момент, 10 граѓански организации и 10 образовни институции (училишта, градинки) креирале свои профили на „мЗаедница“, а истото го направиле и пет приватни компании.
Преку креирањето профили од овие субјекти, се отвора можност и нивната комуникација со општината да се одвива по дигитален пат. Особено кога станува збор за деловните субјекти (фирми), кои често соработуваат со локалните самоуправи. На пример, рестораните/кафулињата бараат согласности за да постават урбана опрема (маси/столици) на јавен простор или пак редовно поднесуваат барања за заверка на нормативи за храна и пијалоци до општините. Кога овие административни постапки би се дигитализирале, уште повеќе ќе се олесни комуникацијата меѓу приватниот сектор и општините, а и администрацијата би била поефикасна.
Оттука, „мЗаедница“ може уште повеќе да се надградува и да се доближува до потребите на граѓаните, што е и меѓу главните цели на креативниот тим од Центарот за социјални иновации БЛИНК 42 – 21.
Симнете ја мобилната апликација:
📲 App Store: https://apple.co/2SbERqJ
📲 Google Play: https://goo.gl/Y9qhpE
Десктоп верзија: www.mzaednica.mk
Овој текст е изготвен како дел од проектот „мЗаедница за еЗаедница“ поддржан од проектот „Зголемување на граѓанското учество во Дигиталната агенда – ИЦЕДА“, ко-финансиран од Европската Унија и спроведуван од Фондацијата Метаморфозис (Северна Македонија), Академија за е-владееење (Естонија), Levizja Mjaft! (Албанија), “Партнери за демократска промена Србија (Србија) “, НВО 35мм (Црна Гора) и ODK – Oтворени податоци Косово (Косово).
Содржината на овој текст е единствена одговорност на Центарот за социјални иновации Блинк 42-21 и на ниеден начин не ги одразува ставовите на Европската Унија.
-
ДАЛИ ЛИЧИМЕ НА ЕУ: Способности и попречености
ЗЕМЈА НА СПОРЕДБА: СЛОВЕНИЈА
Ова не е приказна во која е важно какви емоции ќе предизвика. Не е најважно кој што мисли за делот од нас и од нашето општество што се соочува со попреченост. Предолго време зголемувањето на јавната свест се сведуваше на сочувствување. Но само со сочувство проблемите не се решаваат.
Елена Кочовска, здружение Полио Плус: „Поголемиот број општествени актери се уште гледаат исклучиво меѓу медицинскиот и милосрден поглед кон лицата со хендикеп. Но, организациите на лицата со хендкикеп веќе почнуваат да зборуваат за социјалниот модел на прашањето на хендикеп и добро е што во последно време се повеќе и повеќе овој пристап е актуелен како модел на човекови права.
Начинот на кој што општеството ги доживува оние од нас што имаат попреченост треба да се трансформира. Конечно треба да се сфати дека тие не се луѓе што треба да бидат згрижени, туку луѓе што треба да се оспособат за да се грижат самите за себе. Таа трансформација не се прави преку кампањи, туку преку реално обезбедување можности.
Потребен е поголем ангажман и поголема поддршка за да се остварат законите и плановите напишани на хартија. Не заради сожалување, или заради солидарност, туку затоа што тоа е човеково право.
„Дали личиме на ЕУ“ е прашање што по својата важност го надминува прашањето дали и кога ќе станеме членка на ЕУ. Тоа е прашање на можности и стандарди што овозможуваат подобар живот. На ангажманот на државните институции и на општеството во градењето подобро утре. Европа не треба да ја гледаме како симбол на совршенство, туку како симбол на желбата за усовршување. На желбата секој да ги ужива своите фундаментални права. „Дали личиме на ЕУ“ значи дали го заслужуваме епитетот „европски“, кога зборуваме за правата на човекот и на граѓанинот.
ДЕЛ 1: Згрижување наместо оспособување
- Член 1 – Човековото достоинство мора да се почитува и да се заштити
- Член 15 – Секој има право да се вработи и да си избере професија
- Член 26 – Лицата со попреченост имаат право на мерки со кои се обезбедува нивната самостојност, општествена и професионална интеграција, и учеството во јавниот живот
Европска конвенција за фундаментални права
Игор Шаиновски, продавач на магазинот Лице в лице: „Како самостоен млад човек сакам да кажам дека сакам да работам, да создавам и да креирам и да кажам дека можам и сам да се гледам себе си. Тоа ми е најголемата цел. Со ова научив како се живее“.
Има ли човек што не го сака тоа? Целиот наш живот е подготовка да бидеме свои, самостојни, реализирани, успешни. За некои, оваа подготовка завршила многу рано. Речиси пред да почне. Поради инвалидитетот, институциите решилe дека нема потреба лицата со попреченост да се надградуваат на ист начин како другите, туку во посебни услови. Поточно, да бидат згрижени наместо оспособени.
Елена Кочовска, Полио Плус: „Во нашата заедница заради медицинскиот, религискиот, милосрдниот пристап, голем дел од лицата со хендикеп немаат завршено ниту основно училиште. Ние како организација се трудиме, ги убедуваме и ги мотивираме лицата со хендикеп да дозавршат барем основно образование. Меѓутоа и тука наидуваме на препреки затоа што пристапноста не е решена во самите училишта, нема сервиси за подршка, а и плус се плаќа.
Работите се менуваат. Со ратификувањето на Конвенцијата за правата на лицата со хендикеп, државата и сите општествени актери имаат обврска да го промовираат ова прашање од аспектот на човековите права. Секој што продолжува да го практикува или да го шири медицинскиот пристап кон ова прашање практично ги повредува правата на оние од нас што се со попреченост.
Уште одамна поединци и здруженија водат борба за независност. Промената на перцепцијата што е потребна е хендикепот да се бара во институциите, во системските пропусти и во погрешната поставеност. Да се бара во причините поради кои и по 30 години независност се уште зборуваме за пристапни рампи и за пречки во секојдневното движење. Со години тие укажуваат дека околината е таа што ја прави попреченоста, не тие самите. Тие се само обични луѓе како сите други, кои не сакаат да се одлучува во нивно име во замена за згрижувањето.
Љуљета Адеми, вработена во кабинетот на претседателот на РС Македонија: Би се надоврзала со една камања што ja имавме пред неколку години со невладини организаци: „Ништо за нас, без нас“. Значи, не можете да очекувате да работите на конкретна проблематика без да имате дирекно вклучени лица за таа проблематика, луѓе што живеат со тој проблем.
Вклучувањето на лица со попреченост на политички функции беше табу. Љуљета Адеми се обидува да го скрши тој мраз. По искачувањето планински врвови, тргна и кон политичките врвови. Да застане до нив и да покаже дека луѓето со попреченост се тука, и можат да учествуваат и во водењето на државата.
Љуљета Адеми: Се нагласува потребата да се има предвид таа вклученост да биде конкретна таму и сега. Не само да зборуваме за категоријата лица со попрешеност постојано, а во реалноста тие да не постојат, да не ги гледаме.
Колку личиме на ЕУ на ова поле? Словенија, една од најнапредните нови членки на Унијата, уште од 1991 година почнала развојна стратегија за заштита на лицата со попреченост со која на ова прашање му пристапила со концептот на човекови права наместо со медицинскиот концепт. Биле утврдени приоритетите: здравствена заштита, образование, вработување, социјална поддршка, правна заштита… Уште тогаш важел принципот „ништо за нас без нас“. Сите учествувале во подготовките – и лицата со попреченост, и експертите, и државните власти. Главната цел уште тогаш била – остварување на правото за самостоен живот.
Мира Потокар, директорка на компанијата Желва, Љубљана: Мислам дека словенечкото општество позитивно гледа на инвалидите…
Желва е посебно претпријатие кое почнало во 1991 со тројца вработени, а денес има 267, од кои половината се лица со различна попреченост. Извршува комунални и други услуги за јавните установи и за други компании. Мотото на претпријатието е дека за секого може да има работно место, тоа само треба да се приспособи.
Мира Потокар: Прилагодувањето на работните места се одвива така што сите работни места се прилагодени да можат да ги користат и здравите работници и инвалидите… Имаме вработени и со ниско и со високо образование, сите имаат можности за развој на кариерата на ист начин како и здравите работници, тука не правиме разлика.
ДЕЛ 2: Можности без можности
- Факт 1: Стапката на невработеност во земјава за 10 години (2010-2020) падна од 33 на 17 отсто.
- Факт 2: Стапката на невработеност кај лицата со попреченост беше и остана 50 отсто.
- Факт 3: Се трошат по 3-4 милиони евра годишно, а досега се вработени 2-3 илјади лица со хендикеп.
Елена Кочовска: Ако вие имате 20% од вкупното население со некаков вид на хендикеп, не може да имате само 3000 вработени од 2000 година до сега. Каде се лицата со хендикеп? Зошто не гравитират на пазарот на труд?
Законот со кој треба да им се овозможат подобри услови на лицата со попреченост за да најдат вработување и самите да си обезбедат егзистенција е донесен во 2000 година, а почнал да се применува во 2001 година. Надлежна за неговото спроведување и за раководење со парите што се трошат за оваа намена е Агенцијата за вработување.
Валентина Георгиева, Агенција за вработување: „Согласно овој закон, се предвидува да се доделуваат средства по неколку основи, и тоа по основ на вработување на невработени инвалидизирани лица. За што се доделува средства со износ од 20 просечни плати, нето плати, исплатени во РСМ, една година пред вработување на лицето. Потоа се доделуваат средства за адаптација на работно место, во износ до 100.000 ден. Треба да се адапттира просторот, работното место на кое што ќе работи тоа лице.
Ако се бараат причините зошто и покрај поволните услови процентот на вработени лица со попреченост упорно стои во место, патот ќе не одведе кон два познати феномени – градење од покривот надолу и воведување мерки за на хартија. Основен услов за некој да биде вработен е да знае нешто да работи. Знаењата и вештините за работа се стекнуваат во образованието. Кое што повеќето го немаат.
Валентина Георгиева, Агенција за вработување: „Околу 60 проценти од вкупно невработените лица односно 916 лица се без образование или со незавршено основно образование. Значи комбинацијата на лица без образование со лицата со попреченост е најтешко вработлива категорија на лица“.
Елена Кочовска: „Пазарот на трудот си е пазар кој што има свој принципи на работа и таму не важи дали си со хендикеп или не си“.
Нискиот степен на образование на лицата со попреченост се должи на застарениот медицински пристап, кога тие биле гледани како лица за кои други ќе се грижат, па затоа нема потреба тие самите да се образоваат или да стекнуваат знаења и вештини. Тој е резултат и на непристапните училишта и на паралелниот систем за образование на овие лица. Резултат на цел еден светоглед што ја нагласувал нивната различност, поради која многумина ја губеле и желбата да се образуваат, сметајќи дека залудно ќе се трудат да постигнат нешто во светот на оние што не се соочуваат со истите физички бариери како нив.
Љуљета Адеми: Зборуваме за лица што се движат со бел стап, со оштетен винд, лица што се движат со количка. Можеби имат пристапност на почетокот на зградата, па потоа влегувате, мезанин, неколку скали и.. ја губите смислата.
Ова значи дека државата две децении има закон што може да го искористат само дел од луѓето на кои им бил наменет. Остриот пресек од политиките на згрижување во политиките на почитување на правата не оставил никаков простор за адаптација. Одеднаш, луѓето што не биле подготвувани за новиот систем се нашле затекнати во него. Немале многу избор освен да останат во стариот систем.
Во Европската конвенција е нагласено дека лицата со попреченост немаат само права, туку и право на мерки со кои ќе ги остварат своите права. Тоа е темелот што недостасувал кога сме почнале да го градиме покривот на системот за заштита на нивните права. Тој темел се уште недостасува, а покривот лебди.
Дарја Завиршек, професорка на Универзитетот во Љубљана: Една од првите и најважни работи што се случија во Словенија е што донесовме закон за лична асистенција. Овој закон почна да се имплементира од јануари 2019 и беше навистина голем пробив бидејќи тоа е единствениот начин на кој луѓето со потешкотии и со попречености можат да живеат независно. Но една од работите што се случија кога се имплементираше законот за личен асистент, а што не ги предвидовме, беше дека голем број родители станаа лични асистенти. А тоа не беше, тоа не е смислата на целата работа. Бидејќи независното живеење подразбира дека лицето со попреченост ќе добие поддршка со која таа или тој ќе може да постигне нешта што поинаку не би биле можни. На пример да оди на универзитет, да оди заедно со некого на работа, или да свири музика и други нешта.
Во Словенија нема еден, туку девет закони со кои што се штитат правата на лицата со попреченост. Тоа создава потреба од соработка и ангажман на многу институции заедно. Едно од основните начела според кои се водат политиките е дека ова не е хомогена група. Потребите не им се исти, и пристапот мора да биде различен за сите. Тоа важи и на ниво на целата држава, и на ниво на една фирма.
Сехад Бајровиќ, лице со попреченост, работник од Желва: „Првиот услов е добра логистика. Тоа е цел процес. Добар менаџер, директор, добар шеф на терен, кој знае да работи со инвалиди. Имаме разни видови инвалиди. Имаме луѓе што се помалку способни и работат како тие што се способни.
Работи со оштетен слух и комуницира со колегите на писмено. Кон колегите со различен инвалидитет фирмата постапува различно.
Сехад Бајровиќ: Ние сме инвалиди секој со своето и се надополнуваме еден со друг. Бидејќи треба да се заврши целта.
ДЕЛ 3: Алка во синџирот
- Клучното прашање не е како живеат лицата со попреченост
- Клучното прашање е дали институциите се посветени на граѓаните
- Остварувањето и заштитата на човековите права е највисока обврска
- Таа не може да зависи од „можности“, „услови“ или од „политичка волја“
Успешните примери покажуваат дека се исплатува да се вложува во подобрувањето на условите за самоодржливост на лицата со попреченост.
Валентина Георгиева: „Тие многу брзо се вклучуваат во социјалнит живот, а со тоа имаат и свои финансики средства и веќе се охрабруваат да создаваат и свои семејства и да се осамостојуваат во својот живот“.
Трансформацијата што се гледа кај луѓето е голема. Тие имаат ангажман, одговорност, должности, цели, многу поисполнет живот од порано.
Игор Шаиновски, Лице в лице: Јас работам за да имам стаж и да можам да придонесувам во домашниот буџет. Помагам со мојата плата. До сега имаме добар живот и мислам дека и понатаму ќе работам да можам да дојдам до уште подобра работа
Добрите примери се корисни за правење симпатични медиумски приказни. Тоа што не треба да го заборавиме е дека секогаш кога се раскажуваат овие приказни, од другата страна има некој што ќе се запраша: а што е со мене? Дали и јас имам право на сето ова? Зошто јас се уште не сум го добил тоа?
Сехад Бајровиќ: Државата е прва, државата мора да обезбеди услови. Тука во Словенија е солидно. Врв е државата, па заводот, па службите за советување што ни помагаат за оспособување.
Водењето политики со кои се создаваат инспиративни примери не е доволно. Уште помалку, кога тоа го прават невладини организации или други субјекти освен државата. Колку една држава ги почитува правата зависи најмногу од тоа колку напори, средства и сеопфатни мерки таа вложува во остварувањето на тие права без да биде приморана на тоа. Без да и зависи резултатот од изборите од тие мерки. Без да мора да дава отчети кон меѓународните организации и институции кон кои се обврзала. Едноставно, да ги спроведува затоа што треба да се спроведат, и да ги менува и надградува за да постигнат подобри ефекти. А има уште многу што може да се направи.
Елена Кочовска: „Најголем работодавач ни е државата. Прашање е зошто ги нема лицата со хендикеп во јавната администрација, ниту како општи работници ниту пак како директори. Тоа е сериозно прашање. Зошто државата не ја отвори својата врата за лицата со хендикеп, и нека си ги земе субвенците. Најчесто државата топката ја фрла во приватниот сектор, меѓутоа својот двор никако да го отвори за лицата со хендикеп и ова ќе треба да се промени целосно.
Без решавање на образовниот јаз, нема да се надмине јазот во вработувањето. Без индивидуализиран пристап, не може да се исполнат условите за секого. Без сеопфатни политики на сите институции, нема да има квалитетни решенија. Тоа ни го покажува европскиот пример. Тоа покажува колку личиме на ЕУ.
Како што секој синџир е силен колку неговата најслаба алка, така и секое државно и општествено уредување е силно колку што се вложува да им служи на сите подеднакво. Политиките кон лицата со попреченост и нивното спроведување не може да се гледаат како однос кон една посебна категорија луѓе, туку кон луѓето воопшто. Повредата на нивните права е повреда на правата на сите нас. Сите имаме потреба правата да ни бидат гарантирани, заштитени и остварени.
-
МЗаедница – ПРВА ДИГИТАЛНА ПЛАТФОРМА ЗА КОМУНИКАЦИЈА МЕЃУ ГРАЃАНИТЕ И ОПШТИНИТЕ
Граѓаните на брз и едноставен начин остваруваат право на субвенција за велосипеди, за прваче, а комуницираат и со задолжените служби од општината. Моментално, „мЗаедница“ е достапна во општините Карпош, Валандово и Кочани, а наскоро ќе биде достапна за уште две општини. Развиена е од тимот на Центарот за социјални иновации БЛИНК 42 – 21, како прва апликација од ваков тип во нашата држава.
Дигиталната платформа „мЗаедница“ (мобилна и веб – апликација) успешно се развива веќе четири години. Граѓаните ја користат апликацијата за директна комуникација со својата општина. Преку истата, можат да остварат различни права, да аплицираат за субвенции за велосипеди, еднократна помош за прваче, стипендии за студенти и сл.
Оваа дигитална платформа претставува успешен пример за дигитализација на општинските јавни услуги, кои се најблиску до граѓаните. Сепак преку „мЗаедница“ жителите можат да даваат и инцијативи/идеи за своето маало, како и да пријавуваат проблеми од локално значење (отпад, оштетено јавно осветлување, потреба за санирање на детско игралиште и сл).
Секоја од пријавите пристигнува до задолжениот сектор во општината, со што се овозможува поголема информираност на локалните власти за реалните состојби на терен.
Оваа апликација е достапна за iOS и Android, а има и своја десктоп верзија – www.mzaednica.mk .
АПЛИКАЦИЈАТА ЈА ОЛЕСНА КОМУНИКАЦИЈАТА ВО ПАНДЕМИЈА
Денеска живееме во време на светска пандемија од КОВИД – 19. А, во изминативе две години многу често дигитализацијата се „поврзуваше“ со светската пандемија. Затоа што на сите безбедноста и здравјето ни се најважни, а онлајн алатките придонесуваат на брз и ефикасен начин да оствариме свое право или обврска, без физичко присуство во општината.
Апликацијата овозможува и вистинско поврзување на граѓаните од општината, како и следење на новостите и актуелните проекти кои ги спроведува локалната самоуправа. Секој корисник може да направи свој профил, да избере свои теми од интерес (вкупно 16 теми), да поддржи веќе пријавени проблеми или споделени предлози од сограѓани, како и да го даде своето мислење на анкета/прашање иницирано од општината.
Локалните проблеми и прашања се оние кои се најблиску до граѓаните. Оттука, важно е постоењето на една локална мрежа, која во голема мера помага на полесен и побрз начин да оствариме дел од своите права или пак да учествуваме во креирање на буџетот на нашата општина.
„мЗаедница“ успешно се спроведува во општините Карпош, Валандово и Кочани, а во процес на прилагодување е и за две други општини.
ПОЗИТИВНИ ИСКУСТВА ОД ОПШТИНИТЕ – КОРИСНИЦИ
На ланскиот повик за субвенционирање на купување на нов велосипед, во општина Карпош пристигнаа вкупно 150 пријави, а дури 130 беа по дигитален пат преку „мЗаедница“. Пред сè младите, но и повозрасни граѓани, аплицираа и имаа позитивно искуство.
Успешниот пример се преслика и во градот на калинките, Валандово. Општината овозможува низа на поволности, а повеќе од 100 жители за краток период ја имаат преземено апликацијата на своите „паметни“ телефони. Жителите на овој град активно аплицираат преку „мЗаедница“ за еднократна помош за прваче или новороденче, а доставуваа и свои идеи за новиот локален буџет.
Младите студенти од Кочани преку електронски пат аплицираа за стипендии. На овој начин, за прв пат не беа обврзани да дојдат до архивата на општината туку правото го остварија со неколку кликови и едноставно прикачување на документите.
„МЗАЕДНИЦА“ – ДОБИТНИК НА ПРЕСТИЖНА ЕВРОПСКА НАГРАДА
Мултифункционалната дигитална платформа „мЗаедница“ е развиена од тимот на Центарот за социјални иновации БЛИНК 42 – 21. Во 2019 година, „мЗаедница“ ја доби Европската награда за млади (European Youth Award 2019) во категоријата „Активно граѓанство – дигитално решение со влијание врз општеството“. Станува збор за првата дигитална платформа во Македонија, која е создадена за комуникација на граѓаните со општината.
Во овие моменти, „мЗаедница“ е поддржана во рамки на проектот: „ Зголемување на граѓанското учество во Дигиталната агенда – ИЦЕДА“ ко-финансиран од Европската Унија, по што ќе биде достапна за уште две нови општини. Дигиталната платформа се прилагодува на потребите на општините, а истите добиваат и важни податоци, по што можат да бидат во тек со најгорливите проблеми во општината, да приоретизираат и да носат политики и решенија кои реално се неопходни за развојот на населбите.
Оваа апликација може да биде достапна и во другите општини. Претставниците на локалните самоуправи можат да контактираат со тимот на БЛИНК 42 – 21 (на info@blink42-21.mk) и „мЗаедница“ да биде достапна и во нивната општина.
Основната цел е да се зголеми дигитализацијата на јавните услуги. Граѓаните да остваруваат права и обврски по дигитален пат, со што се заштедуваат средства, ресурси, но и се намалува корупцијата во институциите.
Симнете ја мобилната апликација:
📲 App Store: https://apple.co/2SbERqJ
📲 Google Play: https://goo.gl/Y9qhpE
Овој текст е изготвен како дел од проектот „мЗаедница за еЗаедница“ поддржан од проектот Зголемување на граѓанското учество во Дигиталната агенда – ИЦЕДА, ко-финансиран од Европската Унија и спроведуван од Фондацијата Метаморфозис (Северна Македонија), Академија за е-владееење (Естонија), Levizja Mjaft! (Албанија), “Партнери за демократска промена Србија (Србија) “, НВО 35мм (Црна Гора) и ODK – Oтворени податоци Косово (Косово).
Содржината на овој текст е единствена одговорност на Центарот за социјални иновации Блинк 42-21 и на ниеден начин не ги одразува ставовите на Европската Унија.
-
ДАЛИ ЛИЧИМЕ НА ЕУ: ВО ПОТРАГА ПО ПРАВНАТА ДРЖАВА
ЗЕМЈА НА СПОРЕДБА: ЕСТОНИЈА
Довербата е убедливо најважната валута во еден правен систем. Не може да постојат ниту владеењето на правото, ниту правната држава, ако граѓаните не се убедени дека нивните правосудни органи работат стручно, професионално и пред се чесно.
Лејла Тутиќ, проектен координатор во Коалиција Сите за правично судење: Во 2018 ние спроведувавме анкета за да видиме како е мислењето на граѓаните во однос на довербата во судството. Од таа анкета произлезе дека, неверојатни 93% од граѓаните немаат доверба во судството. Исто така, имаше 80% од граѓаните дека сметат дека постапикте кај нас траат предолго.
Но, довербата е многу скапа. Ако денес го направиме најквалитетниот правен систем, со најефикасните механизми и со најголемите професионалци, ќе ни требаат години, можеби и децении поминати во негово беспрекорно функционирање, за граѓаните да се убедат дека навистина имаат силен столб на кој што можат да се потпрат за заштита на своите граѓански и човекови права.
За жал, време за чекање нема. Можеме ли нешто да научиме од оние што се подобри од нас, за да го забрзаме патот?
„Дали личиме на ЕУ“ е прашање што по својата важност го надминува прашањето дали и кога ќе станеме членка на ЕУ. Тоа е прашање на можности и стандарди што овозможуваат подобар живот. На ангажманот на државните институции и на општеството во градењето подобро утре. Европа не треба да ја гледаме како симбол на совршенство, туку како симбол на желбата за усовршување. На желбата секој да ги ужива своите фундаментални права. „Дали личиме на ЕУ“ значи дали го заслужуваме епитетот „европски“, кога зборуваме за правата на човекот и на граѓанинот.
ДЕЛ 1: Доверба или разбирање
- Пред три децении, естонската и македонската држава имаа слична позиција
- Како постсоцијалистички држави го почнуваа демократскиот и правниот развој
- Денес Естонија го има десеттиот најдобар правен систем во светот
- За 50 места е понапред од нашата земја
Извор: World Justice Project
Кари Гинтер, професор по Европско право на Универзитеот Тарту, Естонија: Напредокот беше тежок, судовите требаше многу да се унапредат, а адвокатите да научат нови вештини, но денес мислам дека луѓето можат да се чувствуваат безбедни. Политичката интервенција во судството е невообичаена.
Јанус Техвер, претседател на Естонската адвокатска асоцијација: Во принцип, правниот систем тука работи како што треба, и во најголемиот број стуации секој може да се потпре на него за заштита на своите основни права.
Тешко е дури да се замисли да се слушнат вакви зборови за македонскиот правосуден систем. Освен можеби кога некој си го истерувал својот интерес преку судовите, па ја фали нивната професионалност. Тие се среќните два проценти што на анкетите одговараат дека имаат целосна доверба во судството.
Судиите знаат да речат дека бројките се претерани и дека многу често се засноваат на впечатоците што граѓаните го имаат за судството. Ќе речат дека на анкетите одговара секој, без разлика дали имал директен контакт со судскиот систем, па во одговорот се води од општото располжение, а не од фактичката состојба.
Антоанета Димовска, судијка Основен суд Скопје 2: „Луѓето мислат дека ако одиш во суд ти треба да поминеш децении за да оствариш некакво право, а тоа ќе ви го кажат луѓе кои воопшто не стапнале во судот. Ние се уште во државата немаме релеванти анкети на корисници на нашите услуги. Има голем број на корисници кои што ќе ви кажат се задоволни. Судската постапка условно има некој минимум до кога треба да трае. Зато што странката по тужењето мора да ја добие тужбата за одговор, мора да му се даде време да даде одговор на тужба, мора на странките да им се остави минимум време да се подгодват за расправа, мора на секоја странка на која ќе и се достави поднесок да и се остави минимум време да одговори на тој поднесок, а сето тоа време се акумулира.
- Странката да ја добие тужбата
- Да даде одговор на тужбата
- Да се подготви за расправа
- Да одговори на поднесокот
Кои и да се причините, фактот е дека довербата ја нема. А кога во еден систем недостасува неговата основна состојка, тој станува слаб, и го слабее чувството на сигурност кај граѓаните. Создава ефект во кој тие живеат со мислата дека не се заштитени, дека се оставени самите на себе, и дека не можат да се потпрат на механизмите што ги плаќаат со своите пари, преку даноците.
Лејла Тутиќ, проектен координатор во Коалиција Сите за правично судење: Правната сигурност не е застапена кај граѓаните, првично баш заради нетранспарентноста на судовите. Веќе спомнав дека се чувствуваат посигурни, ете кога ќе има некој од надвор кој ќе ја следи постапката затоа што сепак сите анкети што ги правиме, сите мислења што ги добиваме од граѓаните се индивидуални перцепции.
Еден правен систем се потпира на начелото на поделба на власта. Тоа значи дека од една страна, не може Владата да му наложи на судството како да работи, но од друга, значи дека и таа има одговорност како да обезбеди услови и да создаде систем од правила со кои ќе може да се подобри состојбата.
Александар Видиновски, портпарол на Министерството за правда: Сакаме конечно да се врати довербата на граѓаните во судството која што несомнено е изгубена во минатите години. Сакаме човек кога ќе отиде на суд да знае дека во таа институција може да има доверба. Во нашата држава имаше многу слабости во минатото кои што ние сега се обидуваме да ги надминеме. Донесени се повеќе закони, кои ја регулират работата и на судството и на целиот правосуден систем и дополнително ќе се донесат, а со цел македонските граѓани да имаат поголема доверба и правдината да можат да ја истераат на суд.
Но, не секогаш постои отвореност за промени. Поради различни причини делот од системот што треба да се менува дава отпор. Не сака да се соочи со фактот дека има слабост, или не сака да прифати насоки што ги смета за мешање. Дури не сака ни да ги исполни сите свои обврски.
Лејла Тутиќ, проектен координатор во Коалиција Ситеза правично судење: Судовите и сами не се толку транспаренти како што требаат да бидат. Првично ќе го земам предвид начелото на јавност, значи кај нас начелото на јавност не се почитува толку во постапките како што треба да почитува и се почитува во ЕУ земјите. На пример судовите се уште немаат навика да примаат луѓе како јавност во судниците.
Довербата се потпира на знаење и искуство. Колку ќе им се верува на одредени процедури може да зависи од тоа колку луѓето ги разбираат. Затоа има и мислења дека недоволната доверба не е секогаш одраз на фактичката состојба.
Александар Видиновски, портпарол на Министерството за правда: Правосудството за жал секогаш е долу и во другите држави бидејќи сите граѓани не се задоволни од постапката, дали се осудени или не се осудени, меѓутоа една од главните причини, баш читав една британска студија, вели дека причина за тоа е што граѓаните не се доволни информирани на начинот со кој што функционира целиот правосуден систем, што е многу комплициран и сложен.
ДЕЛ 2: Бавната правда е неправда
- Европска конвенција за човекови права:
- Секој има право на фер и јавно судење во разумен рок од независен и непристрасен суд.
- Пресуди од Европскиот суд за човекови права поради прекршување на ова право (2006-2016):
- Против Естонија – 6
- Против Р.С. Македонија – 58
Извор: Анализа на Европската комисија
Лејла Тутиќ, проектен координатор во Коалиција Ситеза правично судење: Доколку ги земеме предвид еве на пример јавно експлоатираните предмети, ќе може да забележиме дека тие навистина траат предолго. И луѓето тоа го гледаат. Веќе со години некои судски предмети немат судска ралешница.
Очигледно дека не е во прашање само до тоа дали граѓаните го разбираат правосудството. Тоа е навистина сложен и повеќеслоен систем за кој само добри познавачи можат да препознаат и да анализираат дали добро функционира или има недостатоци. Она што граѓаните можат да го видат, сепак, е дали има добри ефекти од неговото функционирање. Тоа не може да се скрие.
Еден од случаите што ја одбележаа минатата деценија по својата бавност и по последиците што тоа им ги нанесе на луѓето што се обвинети беше Змиско око. Во 2008 година над 70 луѓе што работеа на патарините беа обвинети за злоупотреба на парите што се собирале на патиштата. Навидум изгледаше едноставно – ако парите што требало да се користат за одржување на патиштата завршувале во нечии џебови, ќе се утврди дали обвинетите се виновни, ќе добијат казна ако треба или ќе бидат ослободени ако нема докази, а парите, ако биле украдени, ќе се вратат. Случајот се уште е далеку од завршување.
Мирослав Вујиќ, адвокат: Ние денеска после 14 години дојдовме на половина пат од тој предмет затоа што сега имаме првостепена пресуда кој што се уште не е правосилна. Jас реков дека никогаш нема да се заврши. И за жал изгледа дека тоа мое предвидување ќе се обвистини навистина.
Искусниот адвокат Мирослав Вујиќ е бранител на дел обвинети во Змиско око. Ова е случај, што според него, треба да биде лекција за целиот правен систем, дека со спектакли како масовни апсења нема да се подобри ниту функционирањето на правосудството ниту довербата во него.
Мирослав Вујиќ, адвокат: Тоа е последица на 14 годишно талкање по судовите, последица на тоа што некој сакаше во тоа време 2008 година да експериментира со масовни апсења, ете тоа ни се случува.
Масовните судења се ретки. Адвокатот Вујиќ вели дека во моментов најпознат пример е судењето против мафија во Италија каде што има околу 1.500 обвинети и голем број адвокати. Но тоа може да бидат исклучоци, во крајно специфични ситуации, и за такви предмети се прават посебни подготовки, се создаваат услови. Кога такво нешто се прави за случаи како неплаќање патарина, може само да се уништат многу животи.
Мирослав Вујиќ, адвокат: 14 години на семејни трагедии, таму имате проблеми во семејствата каде што имате починати луѓе, каде што на почетокот додека траеше уште мерката притвор имаше и самозапалување од еден сопруг на една обвинета која што беше таму, кој што почина подоцна. Значи тоа се трагедии кои што не може на тие луѓе никој нити да им ги врати нити да им ги надомести со никакви средства.
Добрата подготовка за секој посериозен случај е клучна, потврдуваат и естонските експерти. Професорот Гинтер е јасен – судот има обврска да ја процени сложеноста на предметот и да направи план.
Кари Гинтер, професор по Европско право на Универзитеот Тарту, Естонија: Треба да ги предвидите очекувањата. Што очекувате од судот? Колку брзо треба да се одвиваат случаите? Мислам, во сите случаи, дури и во помалите, ќе бидат потребни неколку месеци, дефинитивно. Но ако ги тргнете едноставните работи од масата за, да речеме половина годиа до година, веќе имате многу брз и напреден систем. И дефинитивно, да завршувате случаи за половина година е амбициозно, да постигнете таква спогодба и да работите да се оствари.
Естонија не создала ефикасно судство со тоа што одеднаш било одлучено тоа да ја подобри ефикасноста. Во тоа се вложуванни големи напори, пари и технологија.
Јанус Техвер, претседател на Естонската адвокатска асоцијација: Во изминатите десет години најголемите напори на Владата во врска со правниот систем беа фокусирани на неговата ефикасност. На способноста на системот да процесуира случаи во разумен рок. Секако овие напори се исплатеа. Времето што е потребно за еден правен случај да помине од почеток до крај се скрати, и ние сме меѓу лидерите во ЕУ според тоа колку време е потребно да се процесуира еден случај.
Но никогаш, дури и ако еден систем стане меѓу десетте најдобри во светот, не може да се каже дека работата е завршена и дека веќе нема што да се подобрува. Секој напредок си носи и свои последици. Така, инсистирањето на ефикасност создало загриженост дека одлуките ќе бидат брзи, но не и квалитетни.
Јанус Техвер, претседател на Естонската адвокатска асоцијација: Секогаш има еден вид натпревар меѓу квалитетот и ефикасноста. Да се најде вистинскиот баланс меѓу нив е секогаш тешко, и би рекол дека тоа е најважното прашање со кое нашата земја треба да се занимава сега и во иднина, како да најдеме вистински баланс меѓу квалитетот и ефикасноста.
- Поголема ефикасност – ризик по квалитетот
- Подобар квалитет – ризик од долги процеси
- Баланс меѓу квалитетот и ефикасноста
Кривичните предмети за кои постојано се известува во медиумите се најчестата основа според која граѓаните што немаат многу допир со судството ги градат своите ставови за него. Оние што се соочиле со таканаречените судски лавиринти, пак, многу често заглавиле таму поради имотно-правни спорови. Уште еден симбол на бавност на системот и на несигурност дека може да се истурка правдата, за некој да може слободно и со сигурност да застане на својот личен имот. Ова се случаи кои често уриваат рекорди во траењето, кои траат со децении и се пренесуваат од колено на колено.
Антоанета Димовска, судијка Основен суд Скопје 2: Во 2000г наследив два предмета кои во тој момент, едниот имаше 33 години другиот можеби 32г, но и двата предмета дефакто не беа активни предмети туку беа предмети во прекин. А постапката може да се прекине поради смрт на странка и други причини што се во законот. Конкретно овие предмети, тоа беше поради смрт на странката, и се додека не се расправи оставнината, не може таа да се продолжи за да се види која странка дефакто ќе ја продолжи постапката.
Судијката Димовска е специјализирана за имотно-правни случаи и работи на нив низ целата кариера од две ипол децении. Укажува дека оваа материја е многу сложена и не зависи само од судијата или од судството, туку од целиот државен апарат што се занимава со имотни прашања, како и од дисциплината на луѓето да водат сметка за документите за својот имот. Вели – на суд завршува само тоа што не можело да се реши во катастарот.
Антоанета Димовска, судијка Основен суд Скопје 2: Некогаш за да утврдите состојба за една парцела ке треба да се премерат можеби десети парцели. За да се види дали има грешка, затоа што може и да нема грешка. Сега се прават дигитални мерења, порано биле поинакви мерењата. Некогаш самите граѓани и не сфаќат дека парцелата е таа истата и не е променета, но запишана е поинаква површина затоа што сега е поточно мерењето.
Докажувањето во овие постапки може да биде многу сложено. Затоа судијката препорачува граѓаните да водат повеќе сметка за документите, дури и ако не се вклучени во никаков процес, како купопродажба, наследство, судење и слично.
Антоанета Димовска, судијка Основен суд Скопје 2: Во една куќа ќе живеат пет генерации и нема да се разреши кој ја направил куќата и чија е. Некој од шестата генерација ќе има потреба тоа да го разреши, па замислете нешто ако траело 60г и се одолговлекувал еден предмет.. тоа не може да се очекува многу бргу да се разреши.Така што, многу аспекти влијаат на тоа колку ќе трае еден судски процес. Но, јас мислам дека и перцепција на граѓаните е за тоа дека траат судските процеси. Тоа е некоја перцепција општо која не целосно се гради врз основа на нашите услуги.
ДЕЛ 3: Пресврт или нов почеток
- Независноста е клучниот збор во Европската повелба за фундаментални права
- Правото на фер судење може да се постигне само со независни и непристрасни судови
- Тие треба да се зацврстат со закон
За да се подобри и ефикасноста и квалитетот на правосудниот систем, потребна му е поддршка. Таа најчесто доаѓа од законите и од регулативата, како и од инвестициите во нови технологии, што ја олеснуваат административната работа. Ова се полиња на кои кај нас има уште многу потреба од подобрување. Но паралелно мора да се инвестира и во клучните луѓе.
Јанус Техвер, претседател на Естонската адвокатска асоцијација: Регулативата и технологијата сами по себе не можат да гарантираат добар правен систем, бидејќи секогаш има луѓе во системот што се трудат тој да работи. За да имаме гаранции дека системот правилно функционира, вредностите на поединците што го создаваат тој систем се од клучна важност.
Довербата е исклучиво однос меѓу луѓето. Таа не може да постои меѓу луѓето и машините, ниту меѓу луѓето и законите што ги нарекуваме систем. И кога се вели дека имаме доверба во системот, се смета дека им веруваме на луѓето што го градат и управуваат, а не на компјутерите што определуваат термини или чуваат податоци.
Кари Гинтер, професор по Европско право на Универзитеот Тарту, Естонија: Најтешката промена се луѓето. Да обучите нови луѓе да се вклучат или повторно да ги обучите старите. Ги имаме двата примери во нашиот систем, значи има луѓе што останале од порано и луѓе што се приклучиле. Но имавме успех и во реформирањето на постојниот пристап. Најтешкиот дел е да ги натерате луѓето да бидат отворени кон промена на нивните навики, во врска со различното сфаќање на правото, за тоа што е правото на Европската унија, и да ги поттикнете навистина да сакаат да соработуваат со судот на правдата.
Во изминатите години се создаде едно убедување дека сите проблеми во судството може да се решат со една чистка, односно значителна замена на постојниот кадар со нов. Такво искуство имала и Естонија на почетокот од својата независност во раните 1990-ти. Но тој процес прво мора да се направи внимателно за да не ги влоши проблемите, а второ, може да биде само основа за реизградба. Сам по себе не може да гарантира ништо. Чистката може да создаде само празен терен.
Првиот темел што треба да се постави е независноста. Таа се гарантира со Уставот и со законите, но и со нивниот општествен и материјален статус.
Кари Гинтер, професор по Европско право на Универзитеот Тарту, Естонија: Работата на судиите треба да се почитува и тие треба да бидат добро платени, бидејќи независноста на судијата е од круцијална важност. Значи треба да има сигурност на работното место, со задоволителна положба и плата, и независност, тоа е клучот. И, секако, на судиите им треба целата поддршка што може да ја добијат, како и обуки.
- Сигурност на работното место
- Задоволителна плата
- Законски гарантирана независност
- Поддршка и обука
Јанус Техвер, претседател на Естонската адвокатска асоцијација: Независноста во мојата земја е разумно добро гарантирана. Јас можам да бидам сигурен дека ако се појавам пред судија, дека тој судија не е под недозволено влијание од другите гранки на власта, или од компании, поединци, од што било, значи можам во разумна мера да бидам сигурен дека барем независноста е гарантирана.
Судиите и во нашата земја имаат високи примања, според македонските стандарди. Имаат и заштита на својата независност, што им ја нуди Уставот и законите. Основата е поставена, но сепак се чини дека нешто недостасува. Барајќи ја тајната состојка, мора да се вратиме назад, во образованието.
Мирослав Вујиќ, адвокат: Првите реформи треба да почнат и да започнат од Академијата за обука, таа е потребна секако, меѓутоа таму на младите идните судии да им се врежат одредени европски норми, норми за почитување на закон. Не дали се тие припадници на одредена политичка партија или ја имаат поддршката од нив, тоа е небитно, можеме ние кои сакаме да бидеме и во едната и во другата партија и непартиски луѓе.
Образованието не е важно само за да создава знаење, туку и за да создава вредности. За да се постигне тоа, естонската лекција е – мора да се почне од многу рано. Човекот треба да има изградени вредности уште пред да го почне своето правно образование што ќе му обезбеди место во правосудниот систем.
Јанус Техвер, претседател на Естонската адвокатска асоцијација: Не можам доволно силно да нагласам колку е голема важноста на образовниот систем во земјата целосно. Од најосновното ниво, би рекол од градинка, па се до нивото на доктор на науки во правната област, од витално значење е образовниот систем низ целиот процес на образувањето на една личност да функционира правилно и да создава добри вредности кај секого што го добива оразованието низ овој систем. Значи ова е од најголемо значење. Без луѓе со вистинските вредности, не можете да имате систем што функционира правилно.
Сите досегашни обиди со еден или два удари да се донесе правната држава, без оглед дали биле искрени или не, беа неуспешни. Ако може од нив да се извлече некоја поука, тоа е дека нема проблемите да ги решиме преку ноќ.
Мирослав Вујиќ, адвокат: Реформи во правосудството не се прават само на хартија. Тука ви е потребно реформи во менталитетот, во генот на одреден народ.
Александар Видиновски, портпарол на Министерството за правда: Ова не е институција да речeме, на пример како Град Скопје каде што ќе направите една улица ќе ги викнате новинарите ќе кажeте овaа улица е направена. И тука состојбата е веднаш подобрeна и видливa. Кај нас работите се многу покомплексни и резултатите од нашата работа се гледат на малку подолги патеки.
Градењето квалитетен и доверлив правен систем звучи како невозможна мисија. Така им звучела и на Естонците на почетокот, но почнале да го градат. Тоа што го имале како недостиг, го претвориле во предност.
Кари Гинтер, професор по Европско право на Универзитеот Тарту, Естонија: Најголемиот предизвик во Естонија беше што немавме ништо, мислам апсолутно ништо, и тоа беше многу тажен момент, бидејќи ако немате ништо, се чини дека вие треба да ги направите сите работи. Но, исто така можете да го сфатите тоа и како скок и да прескокнете повеќе фази во развојот. Естонскиот модел, она што ние го нарекуваме е-тигар, значи само да го прескокнете стариот дел и да скокнете кон иднината.
Важно е да престанеме да бараме магична формула со која ќе донесеме една одлука, ќе воведеме еден механизам, ќе смениме еден човек на клучна позиција, и тоа одеднаш ќе донесе видлива промена. Уште поважно е да почне да се гради правната држава, за да ја имаме во иднината, но на начин на кој граѓаните ќе бидат убедени дека работите се развиваат во вистинската насока и ќе можат да му веруваат на системот.
-
ДАЛИ ЛИЧИМЕ НА ЕУ: ПРЕДИЗВИКОТ НА ГЕНЕРАЦИИТЕ
ЗЕМЈИ НА СПОРЕДБА: ШВЕДСКА И КИПАР
Тие се дедо и внукa, соочени со различни грижи. И за себе, и за другиот. Грижи за сегашноста и за иднината. Можеби ги раздвојуваат годините, но ги спојува неизвесноста на утрешниот ден.
Бисера Поповски, студентка:Овие проблеми што ги имаме како генерација јас не очекувам дека ќе се решат во наредните неколку години, дури и понатаму.. И затоа иднината ја гледам надвор од Македонија.
Наум Јолески, пензионер: За нас старите при крај е иднината ама за младите е тешко за вработуање бидејќи затворени се многу фабрики.
Различните генерации се поврзани во единствен економско-социјален систем. Одржлива грижа за постарите многу потешко ќе се обезбеди ако не се најде начин да се задржат младите. И ако тие самите не се вклучат поактивно во барањето решенија за своите проблеми.
Една земја и едно општество се гради и се унапредува постојано. На оние што го граделе долги години досега треба да им се олесни товарот, а на нивното место треба да се вклучат нови луѓе во изградбата. Звучи многу лесно и природно. Илјадници години на овој начин се развивала човековата цивилизација. Но не е секогаш така. Затоа се потребни добро осмислени политики за генерациските предизвици.
„Дали личиме на ЕУ“ е прашање што по својата важност го надминува прашањето дали и кога ќе станеме членка на ЕУ. Тоа е прашање на можности и стандарди што овозможуваат подобар живот. На ангажманот на државните институции и на општеството во градењето подобро утре. Европа не треба да ја гледаме како симбол на совршенство, туку како симбол на желбата за усовршување. На желбата секој да ги ужива своите фундаментални права. „Дали личиме на ЕУ“ значи дали го заслужуваме епитетот „европски“, кога зборуваме за правата на човекот и на граѓанинот.
ДЕЛ 1: Поддршка, избор и достоинство
- Унијата го признава правото на постарите да живеат независно и достоинствено и да учествуваат во општествениот и во културниот живот
- Европска повелба за фундаментални права, член 25
- Децата се должни да се грижат за старите и изнемоштени родители
*Устав на РСМ, член 40
Станка Трајкова, претседателка на Сојузот на здруженијата на пензионерите: Во РСМ има 324.000 пензионери, 280.000 се членови во сојузот. Тоа е една голема целна група на која не треба да се гледа како статистичка бројка, туку да се бара решение. Им недостатсува подобра материјална и социјална сигурност, подобри услови во доменот на здравственото осигурување, промена на односот кон зголемување на грижата кон возрасната популација од страна на општините бидејќи еден дел од нив мисли дека здруженијата треба на нив да им помагаат, а не обратно.
Во минатото, сите генерациски проблеми се решавале во традиционалното семејство. Различни генерации живееле под ист покрив и се грижеле едни за други, од најмалите до најстарите. Индустријализацијата, модернизацијата на општеството и другите фактори, како преселбите, придонесоа за многу голем број семејства таквиот живот веќе да не биде возможен. Но, потребите од меѓусебна грижа останаа. За да се постигне тоа во овој динамичен, брз и променлив свет, неопходно е во грижата да се вклучи и системот, институциите.
Јорде Јаќимовски, професор на Институтот за социолошки и политичко-правни истражувања: Би требало да се подобри социјалниот живот на самото население, кога велам социјалниот живот мислам за подобрување на образовниот процес, на здравствената заштита и на инфраструктурата во местото во кое живееме. Значи, треба да се приближи сејмејството и работата во локалната заедница, во таа смисла што треба секој да има пристап до образование, здравствена заштита, квалитетен живот.
Истражувања поддржани од Европската унија покажале дека проблемот со осаменоста на старите лица и со психосоцијалните последици од неа сега е поголем во Источна и во Јужна Европа, отколку во Западна Европа. Причината за тоа е што овие земји се економски послаби и нивните институции потешко ја надоместуваат сигурноста и грижата што порано ја обезбедувало традиционалното семејство, а која сега е неостварлива поради работните обврски или иселувањето на помладите. Ова е проблем што се манифестира и кај нас, на разни начини.
Станка Трајкова, претседателка на Сојузот на здруженијата на пензионерите: Зарем не е јасно дека возрасните лица бараат промена на односот, да биде попријатен, поблизок, поприсен меѓу младите и постарите бидејќи едно „ало“ со еден сам пензионер многу значи. Тука, за сето тоа се поставува прашањето дали пензионерот треба да чека пред банките, дали треба да чека во големите редици по амбуланти, дали треба да чека за место во автобус..
Своевремено напуштањето на старите лица се случуваше како последица на миграцијата село-град. Но последиците не беа толку драматични затоа што помладите генерации сепак беа географски блиску до нивните родители, со повеќе можности редовно да ги посетуваат и да ги одржуваат контактите со нив. Сега, кога таа миграција подразбира оддалечување од родителите од најмалку 1000 километри, или преселба во прекуокеански држави, напуштеноста станува поочигледна. Затоа улогата на институциите станува се поважна. За успешно да ја остварат, треба да ги подобрат своите капацитети.
Зоран Блажевски, советник во Министерството за труд и социјална политика: Во однос на сместувачки капацитети ние сме многу зад европските стандарди. Значи покриеноста на сместувачките капацитети во однос на старото население треба да биде од три до пет отсто значи да има обезбедено покриеност со легла. Што не е случај во нашата држава. Во нашава држава имаме негде 0,6 проценти обезбедени со институционално згрижување. Од институции постојат само четири установи кои се негде околу 430 легла и еден дневен центар во населба Чашка.
- Европски просек – 3-5%
- Покриеност дома – 0,6%
- 4 институции
- 430 легла
- 1 дневен центар
За десет години, колку што се спроведуваше стратегијата за заштита на старите лица, се отвори еден нов дом во Берово со 30 легла, но и 34 приватни установи за згрижување, бидејќи државата даваше поддршка на таквите иницијативи. И бројот на дневни центри се зголеми од еден на единаесет.
Европската унија се занимава со генерациските политики најмалку 40 години. Уште во 1980-тите станало јасно дека поради подобрените животни услови луѓето ќе имаат поголем животен век, и ќе треба да се најде решение за нивните економски, социјални, здравствени и други потреби. Денес околу една петтина од жителите на ЕУ се на возраст над 60 години.
Нема единствени политики за тоа како треба да се постигне достоинствениот живот на повозрасните или добрите услови за напредок и професионално остварување на младите. Плановите и документите на Европската унија предвидуваат да се работи во овие насоки, но државите-членки се задолжени да го најдат најдобриот начин како да ги обезбедат овие права на генерациите. Шведска често се споменува како една од оние што најуспешно ги води овие политики.
Гизела Грин, директорка за грижа на стари лица во градот Малме, Шведска: Многу е важно да работиме според индивидуалните интереси и потреби. Властите се водат според потребите на секој поединец и се грижиме да му излеземе во пресрет за се што му е потребно.
Во Малме околу седум илјади стари лица живеат сами во своите домови и добиваат редовна поддршка. Луѓето од институциите ги посетуваат и им помагаат со чистењето, перењето алишта, купувањето и со другите домашни обврски. Така редовно се одржува контакт со нив и ако некој има потреба од поголема грижа, му се помага на поинакви начини.
Гизела Грин, директорка за грижа на стари лица во градот Малме, Шведска: Не мора да бидете сместени во институција за да ја добиете грижата и негата што ви е потребна. Може да се каже дека на ваков начин им помагаме на околу десет илјади луѓе секојдневно, обезбедуваме помош на осум илјади лица во нивните домови и на околу две илјади што живеат во посебни домови во градот Малме.
Ниту е возможно, ниту е потребно сите стари лица да живеат во установи и под надзор. Домашната поддршка се покажала како успешна во многу земји. И нашите институции се свесни дека овој модел дава подобри резултати, опфаќа повеќе луѓе, а троши помалку ресурси.
Зоран Блажевски, советник во Министерството за труд и социјална политика: Треба фокус да се дава на алтернативни форми, на пример како дневен престој, центар за давање помош во домашни услови, што повеќе би бил карактеристичен центарот за рурални општини од развиен тип, на пример. Тоа се мобилни тимови што ќе излезат во пресрет на некое старо семејство во ризик, со цел да му пружи елементарни услуги во вид на набавка на лекови, набавка на храна, перење, пеглање.
ДЕЛ 2: Образование и можности или билет
- Европската повелба ги штити младите од дискриминација на работното место
- Но младинската невработеност е голема
- Европскиот просек е 17%, а во некои земји, како и во нашата достигнува 40%
- На младите често им останува изборот да прифатат неповолни услови
- Или да бараат заштита од дискриминацијата на друго место
Бисера Поповски, студентка: Главните проблеми на нашата генерација е тоа што немаме многу просперитет како млади луѓе во области на науката, уметноста итн, не ни се нудат многу опции.
Бојан Петровски, претседател на Националниот младински совет: Целиот квалитет на живот мислам дека треба да се стави во прашање тука. Финансиите се само еден дел од некоја материјална работа која што го подобрува квалитет на животот, но се она што е како граѓанско движење, како активизам, слобода на гово,р мислам дека тоа треба да се семе предвид за да добиеме една комплетна слика зошто младите си одат и да почнеме да работиме на таа тема.
Политиките што ќе ги направат младите активен и продуктивен чинител во општеството ќе донесат економски раст. Тоа ќе помогне да се водат поквалитетни и посеопфатни политики за се друго во општеството, вклучително и за заштита на правото на достоинствен живот на постарите. Но за младите да донесат позитивни промени, треба да почувствуваат и позитивни резултати од нивната работа и залагање.
Тука доаѓаме до клучниот проблем – иселувањето. Со големите можности и со големата побарувачка на млада и квалификувана работна сила, станува се потешко за државите што се поназад во економскиот развој да ја задржат генерацијата што треба да продолжи да го гради општеството. Примамливата понуда да го добијат денес во некоја друга држава тоа што во својата земја би требало да го градат за во иднина да го имаат, тешко се одбива.
Наумче Мојсоски, директор на Агенцијата за млади и спорт: Еден од најголемите проблеми сега е иселувањето на младите, кој за жал не е само кај нас во нашата држава туку и на глобално, пошироко ниво.
Бојан Петровски, претседател на Националниот младински совет: Има многу млади луѓе што имаат сериозна добра финансиска поддршка и добри плати, но не е заради тоа. Треба да се земе предвид се она што се вика живот и целиот живот, целиот систем што треба да работи за одржување на еден нормален живот. Зборуваме за квалитет на живот, квалитет на живот не е само финансии, туку и чиста животна средина, чист воздух за дишење, почитување на основните човекови права, демократски права. Има многу млади луѓе што имат заминато и поради дискриминација.
Квалитетен живот:
- Финансии
- Здрава животна средина
- Чист воздух
- Основни човекови права
- Демократски права
- Заштита од дискриминација
Од многуте проблеми со кои што се соочуваат младите лица во земјава, посебно се истакнува еден – образованието. Од него тргнуваат сите други, како квалификациите и можностите да се дојде до задоволително вработување.
Бојан Петровски, претседател на Националниот младински совет: Ако ние сме во таква држава од која ја гледаме нашата иднина во развиените земији, тогаш мора да почнеме од образованието. Таму ги гледаме проблемите, сметаме дека тука треба многу да се работи. Треба да работиме во континуитет на кадри во образованието. Многу често сме сведоци дека поради политички околности се менуват и разни раководни структури. Така што тоа на крај доаѓаме во една ситуација каде што нема континуитет на работењето на дел од институциите.
Ако државата не се ангажира доволно, на младите им останува да се самоорганизираат. Кипар е една од земјите на Европската унија каде што младинското движење е мошне активно и влијае врз политиките за подобрување на животот на младиот човек. Фокусот, слично како и тука, е на работата и на образованието.
Кристина Јанапи, проектен офицер на Младинскиот совет на Кипар: Младите луѓе, за среќа, имаат можности да ги остваруваат своите цели во кариерата, да најдат работно место, но треба да ги држиме очите отворени кога ќе се појават таквите можности, и исто така треба да има поголема поддршка од Владата во борбата против невработеноста кај младите, за да го намалиме процентот, да го намалиме бројот на млади луѓе што се невработени и што немаат пристап до можности за вработување.
Методите што ги користи кипарското младинско движење се специјализирани групи за различни проблеми. Особено за оние што најмногу ја засегаат младата популација.
Кристина Јанапи, проектен офицер на Младинскиот совет на Кипар: Очекуваме наскоро да имаме две новоформирани работни групи, едната за признавање на младинската работа во Кипар, а другата, која е постара, или поточно поназад, е работната група за признавање на неформалното образование.
ДЕЛ 3: Кројачи на својата судбина
- „Ништо за нас без нас“ е слоган стар над 500 години
- Првпат се употребил во полските уставни реформи во 1505 година
- До денес тој е докажано најдобриот начин за секоја општествена група да си ги оствари своите права и интереси
- Вклучително и генерациските групи
Комуникацијата во одлучувањето е еден од клучните елементи што ја унапредил грижата за возрасните лица во Шведска. Никој таму не носи одлуки што им треба на нив, туку тие самите кажуваат.
Гизела Грин, директорка за грижа на стари лица во градот Малме, Шведска: Можеме да видиме дека луѓето на кои што им треба посебно сместување или посебна грижа не контактираат и ги добиваат помошта и поддршката што им треба. Не гледам некои посебни проблеми или предизвици во ова.
Секој ден, Гизела Грин ги надгледува сите операции поврзани со заштитата на старите лица во градот Малме. Под нејзина надлежност е развиен систем со разновидна помош, од згрижување до помагање во сопствените домови. Во Шведска грижата за постарите е обврска на локално ниво, што е предност бидејќи помошта така е подиректна и комуникацијата е понепосредна. Општините што не можат да постигнат, можат да побараат државна помош. Но така би признале дека се неуспешни, па секогаш го даваат најдоброто што можат. Малме нема проблеми со успешноста, поради една едноставна причина.
Шведски модел
- Постојан дијалог
- Грижа на локално ниво
- Државна помош ако е потребна
Гизела Грин, директорка за грижа на стари лица во градот Малме, Шведска: Но големо мнозинство од населението на Малме е многу младо. Просечната возраст во Малме е околу 35 години.
Овој податок го покажува клучниот ресурс за успешноста на овие програми – младите. Не само што не се спротивставени интересите на двете генерации, туку најдобро ќе се заштити едната генерација ако се поддржи другата.
Јорде Јаќимовски, професор на Институтот за социолошки и политичко-правни истражувања: Во понатамошните политики кои треба да бидат креирани во ниво на држава би требало да се синхронизираат и правата на младите и правата на возрасните лица. Значи не треба да се двојат и треба да има меѓусебна поддршка меѓу младите и возрасните, солидарна подршка внатре во генерацијата, но и меѓугенерациска подршка кај самото население.
Креирањето на тие политики е невозможно без да се вклучат оние на кои што им се наменети. Генерациите докажале дека знаат да се организираат и знаат што им е потребно. Велат дека можат да се снајдат без политичарите, полесно отколку што политичарите би се снашле без нив.
Станка Трајкова, претседателка на Сојузот на здруженијата на пензионерите: Доколку властите не игнорират или не не повикуват на дијалог, а се работи за важни прашња за пензионерите, ние тогаш дејствуваме на свој начин. Пензионерите знаат и сами да се организираат. За илустрација, пензионерите години наназад формирале солидарен фонд со тоа што се договориле да извојуваат дел од својата пензија и кога ќе почине пензионерот, тој, за да ги заштити најблиските, на семејството му се исплаќа одредена сума на средства. Ние воспоставивме слободна линија, на која два пати во неделата пензионерите може да се јавуват на број каде што добиват одговори од стручни и компетентни лица.
Самопомошта и самоорганизирањето се добри, но не можат целосно да ја надоместат институционалната грижа. Можат само да ја дополнат, преку дијалогот.
Гизела Грин, директорка за грижа на стари лица во градот Малме, Шведска: Шведска е голем поборник на демократијата и на слушањето на граѓаните, без разлика на нивната возраст. Во Шведска и во Малме имаме силен дијалог со постарите. На тој начин слушаме кои им се интересите и кои активности се можни, но се обидуваме и заедно да развиеме можности и активности за постарите.
Поради својата природа, креирањето на младинските политики е многу посложен процес. Причината е што тука се потребни одлуки не само за сегашноста, туку и за блиската и за далечната иднина. Затоа и младинското движење мора да биде поразновидно и поразгрането.
Бојан Петровски, претседател на Националниот младински совет: Кога ќе се соединиме сите заедно во мисијата и визијата на советот, работиме за едно подобро општество, сите во различни сфери. Дел работат во сферата на образование, дел во животна средина, сите оние различни сфери што се интересни, што влијаат врз животот на граѓаните, посебно на младиот човек. Друга важна работа е што целосно учествуваме во процесите на креирање на младински политики, на локално и национално ниво. Се обидуваме да работиме на терен и да делуваме целосно во рамки на законските регулативи за подобрување на статусот на младиот човек.
И нашите институции знаат дека најдобро се водат младинските политики со младите на чело. За да се случи тоа, треба поголема доверба во генерацијата.
Наумче Мојсоски, директор на Агенцијата за млади и спорт: Треба повеќе да ги оставаме младите сами да созреваат, мислат и сами да донесуваат одлуки на млади години. Кај нас, уште сме, нели да кажам, ограничени во тој дел. Во смисла, чекај млад си, што мисли мама, што мисли тато, родителите и тоа е еден, да кажам, оној балкански менталитет. Треба младите да се посамостојни, сум живеел во Шпанија, Скандинавија, секаде сум живеел и веќе многу порано тие ги осамостојуваат децата за да си го трасираат својот пат. Што помалку ние им се мешаме за својот избор, кога веќе нели почнуваат да созреваат, подобро ќе биде за нашето општество, поефектни ќе бидат младите и треба повеќе да се користат.
Кога младинското учество во креирањето политики се сведува на учество на младите во политичките партии, се појавува еден проблем. Подмладоците на партиите растат, но мотивите за приклучувањето на младите кон нив често се надвор од сферата на политичкото дејствување, и се поврзуваат со лични интереси и со егзистенцијални прашања. Се појавува ризик дека партизацијата всушност го пасивизира младинското движење. Додека во малото македонско општество партиските подмладоци бројат десетици илјади членови и ги прославуваат своите манифестации во големи спортски сали, во Шведска им е се потешко да ги убедат младите да влезат во партиите.
Сара Ветергрен, заменик-градоначалничка во Малме: За жал, нешто што е вообичаено во многу земји, гледаме намалување на интересот на младите луѓе да се вклучат во политиката. Мислам дека младите денес повеќе сакаат да се вклучат во активизам отколку во политика, мислат дека политиката е здодевна и бараат други предизвици, отколку само да се приклучат на политичка партија.
Ова е генерациски предизвик во шведската политика. Примерот што го постави средношколката Грета Турнберг им покажа на младите дека можат да влезат во политиката на поинаков начин, преку активизмот, и да бараат конкретни решенија сега и веднаш, да прават нешто опипливо, наместо да седат во партиите и да го чекаат својот ред зад постарите.
Сара Ветергрен, заменик-градоначалничка во Малме: За младите луѓе што се вклучуваат во политичките партии, многу е важно ние, постарата генерација, да ги поддржиме и да им покажеме дека направиле виостински избор, дека не треба да се сомневаат во себе и дека треба да градат кариера во политиката.
На Медитеранот, пак, работите се прават поинаку. Таму младите прават свои политички организации и бараат да бидат слушнати.
Антонис Курас, претседател на Младинскиот совет на Кипар: Постои младински парламент на Кипар, како и младински дипломатски совет. Преку нив младите луѓе седнуваат на маса со политичките лидери и се борат за политики што ќе им овозможат подобра иднина во земјата. Дијалогот е успешно воспоставен, а следниот чекор е да се постигнат ефектите од него.
Кристина Јанапи, проектен офицер на Младинскиот совет на Кипар: Луѓето не прашуваат, дури и младите луѓе не прашуваат, колку сме успешни, колку успешно интересите на младите луѓе се претставени во процесот на донесување одлуки. Искрено, одговорот лежи некаде помеѓу „да“ и „не“, бидејќи иако младите даваат се од себе, и учествуваат, и предлагаат, и креираат политики, а ние потоа ги застапуваме тие политики, владата, мислам владата на Кипар, треба посилно да ги вклучи потребите и идеите на младите луѓе во одлучувањето.
Кристина Јанапи, проектен офицер на Младинскиот совет на Кипар: Секако, имаме и успешни приказни. На пример го имаме проектот за Младински парламент, кој го намалува јазот меѓу носителите на одлуки и младите луѓе и ги става на маса идеите на младите при носењето одлуки.
Генерациските политики се најважни за опстанокот и за напредокот на државата. Лекцијата што мора да ја научиме е дека тие политики треба да се водат сеопфатно и да се засноваат на дијалог со засегнатите. Уште поважно – тие мора да бидат усогласени за доброто на сите генерации. Бидејќи достоинствениот живот на постарите и успешноста на програмите за нивна поддршка може да се гарантираат само ако младите останат во земјата, добијат квалитетно образование и се вложат себеси во нејзиниот развој. Кога ќе се обезбеди тоа, за остатокот ќе се погрижат институциите.
-
ДАЛИ ЛИЧИМЕ НА ЕУ: ЗДРАВСТВЕНА ПИСМЕНОСТ ЗА ПОДОБРО ЗДРАВЈЕ
ЗЕМЈА НА СПОРЕДБА: СЛОВЕНИЈА
Кога е човековото здравје во прашање, сите други проблеми одат во втор план. Правото на заштита на здравјето е највисокото човеково право. Неговото исполнување треба да биде најважната задача во еден систем.
Душко Ѓорѓиев, претседател на здружението Нефрон: Ако вие секојдневно имате нови и нови одлуки кои што не соодветствуваат со потребите и стварните состојби во здравствениот систем, тогаш оправдано вербата на пациентите и граѓаните кон здравствениот систем во нашата држава се намалува.
Често се вели дека здравјето е лична одговорност и секој поединец треба да се грижи за себе. Тоа е само делумна вистина. За здраво население е потребен добар здравствен систем, кој што ќе ги предвиди ризиците, ќе влијае на нивното намалување и ќе им пружи квалитетна помош и заштита на оние што им е најпотребна.
Невозможно е да се замисли развојот на општеството без развојот на здравствената заштита. На правниот, образовниот, безбедносниот, економскиот и на сите други системи им треба здрав темел. Буквално здрав темел. Кај население што се соочува со сериозни здравствени проблеми, се друго ќе заостанува.
„Дали личиме на ЕУ“ е прашање што по својата важност го надминува прашањето дали и кога ќе станеме членка на ЕУ. Тоа е прашање на можности и стандарди што овозможуваат подобар живот. На ангажманот на државните институции и на општеството во градењето подобро утре. Европа не треба да ја гледаме како симбол на совршенство, туку како симбол на желбата за усовршување. На желбата секој да ги ужива своите фундаментални права. „Дали личиме на ЕУ“ значи дали го заслужуваме епитетот „европски“, кога зборуваме за правата на човекот и на граѓанинот.
ДЕЛ 1: Кампањска или постојана грижа
- Лекции од пандемијата со Ковид-19
- На средината на табелата според бројот на заболени
- Во врвот според бројот на починати
- Показател за лошата здравствена состојба на населението
Хроничните болести се незаразна епидемија што се потешко го погодува човештвото. Секој трети човек на планетата живее со повеќе од една хронична болест. Само по себе тоа не мора да значи ништо, бидејќи со многу состојби се живее нормално, ако навреме се откријат и се спречи, односно забави нивниот развој. Затоа расте важноста на превентивната здравствена заштита.
Бистра Ангеловска, професорка на Медицинскиот факултет при УГД: Tоа е еден од најзначајните сегменти на здравствените системи и на здравствената заштита воопшто заради тоа што сите светски пресметки укажуваат дека е многу поекономично да се превенираат болестите отколку да се лекуваат. Дали е кај нас добра превентивата? Веројатно не, покажуваат и сегашните предизвици со вирусот дека не.
Поради различните методи и технологии на откривање, начини на водење статистика и друго, податоците колку хронични болни има во една држава не може да се искористат за да се направат споредби кое население е поздраво. Затоа, пак, бројот на починати лица помлади од 65 години поради болест, е многу посилен индикатор. Со 159 починати на 100 илјади жители, нашата држава е меѓу петте најлоши во Европа. Тоа е двојно повеќе од најдобрата членка на ЕУ – Луксембург.
Најдобри резултати во нашиот регион има Словенија, со 121 починато лице на 100 илјади жители поради хронични заболувања. Но тоа е држава во која превентивната здравствена заштита е вкоренета во традицијата долго време, и е достапна на сите граѓани.
- 159/100 илјади – смртност во С. Македонија
- 80/100 илјади – смртност во Луксембург
- 121/100 илјади – смртност во Словенија
Раде Прибакович Бриновец, Национален институт за јавно здравје на Словенија: Превентивната здравствена заштита е достапна за секого во Словенија каде што има задолжително здравствено осигурување. Ова значи дека нема кофинансирање кога се дава услугата. Превентивните услуги се достапни во примарната педијатрија за деца и младинци, во примарната гинекологија за жените, во семејната медицина за возрасните, во стоматологијата за децата и за младинците, и секако во центрите за промоција на здравјето, за луѓето што влегуваат во активности со кои го менуваат животниот стил.
Словенечките граѓани се свесни за потребата од превенција. Колку преземаат мерки зависи од нивните лични состојби и општествен статус, но сепак тој процент е висок. Кај родилките и децата е над 90 проценти. Кај возрасните, за кои што се спроведуваат скрининзи за различни видови рак, учеството е од 65 до 70 отсто.
Раде Прибакович Бриновец, Национален институт за јавно здравје на Словенија: Овие граници се граници што ја осигуруваат целисходноста и ефикасноста на програмите. Затоа што сигурно еден доволен дел од населението, голем дел од населението е вклучен, па има исплатливост на програмите.
Каде е проблемот со превентивната здравствена заштита кај нас? Двете држави излегоа од ист систем, иако и тогаш имаа разлики во стандардите. Сепак имаат слични пракси, како масовниот скрининг. Со таа разлика што тој некаде се прави целосно, а некаде прекинува среде патот.
Мирјана Бабамова , програмски координатор на здружението Хема: Потребно е да се зголемат методите за превенција и за рана дијагностика, од типот на почести скрининзи, организирање на национални скрининзи, на пример за рак на дојка, за рак на дебело црево. Тие скрининзи во државава ќе почнат да функционираат, меѓутоа негде ќе се најде во моментот, не се довршуваат до крај. Значи функционираше едно време национален скрининг за рак на дојка, сега не знам до, со ковидов измешани се многу работи и не знам до каде е стигната ситуацијата. Значи потребно е пациентите за овие болести кои што се превентабилни, кои што можат да се превенираат, да добиваат писмо преку матичниот лекар за да се јават на регуларна контрола.
Не е доволно само да се создаде можноста за проверка и таа да трае додека трае одредена кампања. Потребно е да биде достапна постојано, и граѓаните дасе убедуваат да ја искористат. Словенечките искуства не учат дека проактивниот здравствен систем, оној што самиот ги повикува луѓето да се прегледуваат, е многу поефикасен од реактивниот – оној што само чека пациентите да му дојдат кога им е најтешко.
Бистра Ангеловска, професорка на Медицинскиот факултет при УГД: Кај нас има дел од тоа, кај матичните лекари единстевно колку јас знам и стоматолози, се поставуваат тие цели кои се надвор од капитацијата, законски се одредени, значи има законска алатка со кој што тие мора одреден број на програмски активности, односно превентивни активности да спроведат. Но, промоцијата останува пак повеќе би рекла кога ќе се , кај нас кампањски се одвива кога ќе се тие светски едели на оваа болест, на онаа болест па тогаш нели малку кампањски ќе се направи некоја промоција за можна превенција и рано откривање на особено на незаразните заболувања кои носат големи животи и го нарушуваат квалитетот на животот.
Весна Керстин Петрич, директорка на Директоратот за јавно здравје на Словенија: Имаме и организирани бесплатни скрининзи, значи овие бесплатни организирани скрининзи се такви што луѓето се повикуваат на скрининг, значи не мора самите да одлучат дека сакаат да одат на скрининг или не, туку добиваат писмо со кое се покануваат на скрининг за рак на дојката, за рак на матката кај жените, или за рак на дебелото црево. Но тоа не би било доволно ако не биде задолжително за докторите да ги обезбедуваат овие услуги за населението. Значи имаме регулативи со кои се осигуруваме дека децата, активното население и секако повозрасните, сите имаат превентивни прегледи во здравствените сервиси.
Има два столба на кои се потпира превентивната здравствена заштита. Првиот е – кога ќе почне, не треба да се прекинува и секогаш треба да се наоѓаат начини и ресурси за да продолжи. Вториот е постојано да се поттикнува учеството и да се наоѓаат нови начини, со модификување на програмите, за тие да бидат искористени од што повеќе граѓани.
Раде Прибакович Бриновец, Национален институт за јавно здравје на Словенија: Првата точка е стабилното финансирање. Клучните партнери, како Министерството за здравство и Институтот за здравствено осигурување со децении се посветени на финансирањето на превентивните програми. Како што реков, овие програми се достапни на секого со задолжително здравствено осигурување. Значи, без разлика на социјалниот статус, без разлика на вработувањето. Следната работа е, секако, постојан развој и менаџирање на програмите. И ова е работа на Националниот институт, кој за повеќето превентивни програми во Словенија е институцијата што обезбедува постојано пменаџирање на програмите. А тоа значи развој, тренинг, имплементација, поддршка, надгледување и евалуација.
За жал, не е доволно само да се сменат одлуките и политиките за да се врати системот во нормала. Натрупаните состојби од претходно ги ограничуваат капацитетите што може да се посветат на превенцијата.
Бистра Ангеловска, професорка на Медицинскиот факултет при УГД: Кај нас не функционира добро затоа што голем дел од здравствените работници се фокусирани повеќе на лекувањето отколку на превентивните активности бидејќи тоа не е доволно стимулирано.
ДЕЛ 2: Здружени сили
- Секој има право на превентивна здравствена заштита
- Секој има право на соодветни медицински третмани
- Сите политики треба да се водат на начин што овозможува подобра заштита на здравјето
*Европска повелба за фундаментални права, член 35
Капацитетите се проблем и за самата превенција. Ако ја споредиме македонската и словенечката пракса, нема да најдеме разлики во основата. Постојат програми за превентивна заштита, постојат обврски на лекарите, пред се на матичните лекари, да ги информираат пациентите за тоа, но дури и кога постои интерес од пациентите да ја искористат можноста, нема гаранција дека ќе им се исполни тоа. Преоптовареноста на здравствениот систем оневозможува флексибилност, па ако прегледот се пропушти поради неодложни обврски, прашање е кога ќе има друг.
Бистра Ангеловска, професорка на Медицинскиот факултет при УГД: Неопходно е да е намалат административните процедури и времето на чекање со кој што луѓето би го направиле тоа. Значи имате вие добивате од матичниот лекар покана дека треба да направите мамографија, од матичниот гинеколог дека треба да направите мамографија, тоа му е во целите и тоа е убаво законски регулирано. Тој мора толку и во текот на една година на сите пациентки да ги прати да направат мамографија. И вие добивате писмо со кое, меѓутоа ако вие треба да идете и откажано и чекате и после пак идете уште еднаш, нема да губите работни денови нели, а не ве боли ништо и тоа е еден, една од причините со кои што, од кои што луѓто некогаш самите си одат против себе, не си ги исполнуваат.
Подобрата поставеност на системот, во која тој ќе се приспособи на потребите и на можностите на граѓаните, наместо да ги тера тие да се приспособуваат на него, може да даде многу подобри резултати. Тоа го покажуваат словенечките и европските искуства. Еден од стратешките приоритети на нашата држава е изградбата на достапен, квалитетен и долгорочно-финансиски одржлив систем на здравствена заштита, кој ќе обезбеди нормални услови за работа на медицинскиот кадар, поголеми шанси за нивна специјализација, повисоки плати, и најважното – ставање на граѓаните во центарот на здравствениот систем и зајакнато чувство и одговорност на поединецот за сопственото здравје и здравјето на другите. Последното е далеку од исполнето. Не може да се исполни ниту ако прегледите станат задолжителни.
Весна Керстин Петрич, директорка на Директоратот за јавно здравје на Словенија: Кога се вели задолжителна обврска, секако, ако граѓаните не сакаат да дојдат, нема да дојдат. Нема да бидат казнети ако не дојдат. Но во повеќето случаи, речиси во 99 проценти од случаите, луѓето ги користат овие можности.
Задолжителни прегледи во државата има. Тоа се систематските, што се одржуваат периодично. Статистиките покажуваат дека од 800 илјади вработени, годишно со систематските прегледи се опфаќаат по околу 140 илјади, или 18 проценти. Но не е проблем само бројката, туку и квалитетот. Кога главната цел е да се утврди моменталната работна способност, наместо да се откријат некои почетни симптоми на кои што може да се реагира, прегледите се само испуштена можност за подобра превенција.
- 800 илјади вработени
- 140 илјади опфатени со годишни систематски прегледи
- 18 отсто од вкупниот број вработени
*Извор: Институт за јавно здравје
Бистра Ангеловска, професорка на Медицинскиот факултет при УГД: Постоеа редовни систематски прегледи, постојат и сега според законот и одиме на тие систематски прегледи, се прават меѓутоа мора тоа да биде малку подобро уредено и да биде во специјализирани установи каде што само специјалист по медицина на трудот ќе може да ги прави и ќе се направат со веднаш добивање на резултатите, квалитетни систематски прегледи со кои што ќе се добие, ќе се добие слика за и евентуално рано откривање на некоја од болестите кои што може да се превенираат.
Одбележувањето на разни светски денови, глобални недели или други моментални кампањи, никогаш не се доволни за да се постигнат добри превентивни резултати. Потребно е охрабрување и поттикнување на населението, и потребно е тоа да се прави постојано.
Раде Прибакович Бриновец, Национален институт за јавно здравје на Словенија: Секако, треба да се осигурувате дека програмите се пристапни до секого, и дека има активен пристап до населението. Значи треба да ги поканите луѓето, треба да правите кампањи. Треба, како лекар, секако треба да се погрижите за вашите пациенти. Затоа мислам дека овие се големи достигнувања овде во Словенија.
Користејќи го своето лекарско, наставно, научно и пред се животно искуство, професорката Ангеловска поставува едно клучно прашање – дали здравјето може да се остави само на здравствениот систем? Тој е дел од општеството во кое што функционира, и ако остатокто од општеството, ако другите системи не се потрудат за подобра здравствена состојба, за подобра превенција, здравствениот не може да го понесе тој товар самостојно.
Бистра Ангеловска, професорка на Медицинскиот факултет при УГД: Потребен е еден континуитет и во законодавството и во образованието, во целиот едукативен процес, за да може да се обезбеди добра превентива. Никако не е тоа задача само на здравствените работници. Тие се главните носители на тие активности, меѓутоа пред се тоа е прашање на регулативата, на образованието, воспитно-едукативната дејност и се разбира на здравствената дејност веројатно најповеќе.
Ова е нешто што во Словенија го имаат сфатено одамна. Виделе дека одреден дел од населението не ги користи превентивните мерки, и решиле да преземат посебни мерки за него. И решиле да не го прават тоа самостојно.
Раде Прибакович Бриновец, Национален институт за јавно здравје на Словенија: Има, секако, не толку голем дел од населението, но еден важен дел, ранливиот дел од населението, кој што нема знаења, или здравствена писменост како што велиме сега, и нема ресурси да ја добие информацијата, да ја сфати информацијата и потоа да ја искористи можноста за да се вклучи во превентивните програми.
Ранливите групи, поради различни причини, најчесто социјални, биле со послаба грижа за заштитата на здравјето. Затоа, со европски проект, во последните години во Словенија се развил модел во кој преку 25 здравствени центри им се врши дополнителна здравствена заштита. Во него се вклучени лекари, медицински сестри, но и претставници на локалните заедници, социјални центри, невладини организации. Сите тие заедно ги бараат најдобрите решенија како може да им се пристапи на ранливите категории и да се обезбеди нивното учество во подобрувањето на општото здравје на населението.
Весна Керстин Петрич, директорка на Директоратот за јавно здравје на Словенија: Понекогаш ние од здравствениот сектор немаме доволно познавања на оваа популација, и затоа треба да го искористиме знаењето на невладините организации и на социјалните центри, не ги споменав социјалните центри, за да им се пристапи на овие луѓе и за тие да разберат дека ова постои за нив, дека не се наплаќа и дека треба да одат.
Сите овие напори се потребни за да се постигне една цел – подобра здравствена заштита на населението. Секако, на крајот одговорноста е на поединецот, но само откако државата направила се што е во нејзината моќ за да му овозможи превентивна здравствена заштита и да го поттикне да ја искористи таа можност. Спротивната пракса носи многу тешки последици. Тие се согледуваат во статистиките за предвремена смрт од хронични заболувања.
Мирјана Бабамова , програмски координатор на здружението Хема: Затоа што сега пациентите ќе се јавуваат во касна фаза, кога опциите за третман се многу мали. Бидејќи опциите за третман се мали, ќе се зголеми морталитетот од малигните заболувања. И тоа би требало да го знаат здравствените власти, значи ковидов како ковид-19 ќе помине, нема вечно да трае пандемијата, меѓутоа ќе се соочуваме со пандемија од рак во иднина.
Има случаи кога не се може ништо против природата. Но многу често високата стапка на смртност не е резултат на судбината, туку на пропуштената шанса навреме да се реагира.
Бистра Ангеловска, професорка на Медицинскиот факултет при УГД: Имаме ние многу голем морбидитет и морталитет од незаразните хронични заболувања чие што рано откривање со денешните технологии може значително да ги намали компликациите од болеста да го продолжи животниот век на луѓето и истовремено да им обезбеди подобар квалитет на животот.
ДЕЛ 3: По патот низ ходниците
- Годишно во здравството се трошат по околу 700 милиони евра
- 55% се за лекување
- 2% се за превенција
*Извор: Државен завод за статистика
Морталитетот не е единствената штетна последица на немањето доволно квалитетна превенција. Со ненавременото откривање и третирање на многу состојби, се зголемува бројот на лица со потешки заболувања, на кои што им треба постојана грижа и третмани. Лица што ги полнат ходниците и чекалниците. Лица чиј што живот се претвора во едно долго лекување што им го преокупира секојдневието и што никогаш не завршува.
Душко Ѓорѓиев, претседател на здружението Нефрон: Секојдневието на секој пациент во денешни услови е талкање по лавиринтите на здравствениот систем. Значи пак ќе повторам. Матичните лекари се оставени само на себе како административци иако тие најдобро ги познаваат пациентите и тие треба да го поднесат најголемиот товар сега затоа што на тој начин ќе бидат покриени сите пациенти.
Мирјана Бабамова , програмски координатор на здружението Хема: Во принцип има придвижување, значи не можеме да речеме дека нема, затоа што многу терапии кои што не ни беа достапни да речеме пред десет години, а во другиве земји беа достапни, сега ги има и во Македонија. И многу нови дијагностички третмани, да, значи има придвижување, меѓутоа некако многу споро иде.
Подобро е да се спречи отколку да се лекува. Тоа е лекција што ни ја оставиле претците. Но тешко е кога капацитетите за спречување се мали, а за лекување уште помали.
Мирјана Бабамова , програмски координатор на здружението Хема: Како сиромашна земја, која што нема секогаш пристап до соодветен здравствен систем како што има во ЕУ земјите, нашиве пациенти не се којзнае колку задоволни. Од типот што ние генерално немаме пристап до таа терапија, не само за хематолошки малигнитети, туку и за многу други видови, типови заболувања, кои што ги имаат западните земји и пациентите во Европската унија, кои што ги имаат за лекување на соодветни заболувања.
Здравствениот систем е пример за тоа како многу големи зборови останале само на хартија. Зборови како „подобрување на квалитетот“ или „приспособување на услугите кон потребите на пациентите“. Сето тоа може да се види во државните стратегии и во акциските планови. Но кога еден пациент ќе тргне по ходниците, реалноста е поинаква.
Душко Ѓорѓиев, претседател на здружението Нефрон: Немање на соодветни лекови или застарени застарени лекови, 10 години нема ставено нов лек на позитивната листа со образложение дека имаме гломазни комисии кои се нефункционални. Сето тоа може да се смени преку ноќ и да се реши ако политиката ги тргне рацете од здравството, а здравството е репер на уреденоста на една држава. Многу работи не може да се решат ако немаме добро здравство, ако немаме добар образовен систем. Без тоа, нашата иднина е под знак прашалник.
Мирјана Бабамова , програмски координатор на здружението Хема: Има на пример пациенти со хематолошки малигнитети, кои што им се случува по два месеци да немаат пристап до терапијата, затоа што не е добро изменаџирано како се врши тој тендер за набавка. Значи тоа треба на пример да се знае однапред, од сега за во октомври, за кои лекови имаме дефицит, да се обезбедат. Кај нас секогаш доаѓа се во последен момент.
Некои наши сограѓани на најтешкиот можен начин сфатиле дека колку поголеми им се потребите за лекување, колку подалеку треба да одат во здравсвениот систем, толку поголеми пречки ќе се исправаат пред нив. Затоа промените мора да почнат уште во првите чекори, кај лекарот што, наместо да е во тек со состојбите на секој пациент, е во тек со книговодствените здравствени работи.
Душко Ѓорѓиев, претседател на здружението Нефрон: Ако матичните лекари кои што најдобро ги познаваат своите пациенти се сведени на административци и не можат да креираат упати и дури и кога ќе креираат упати, пациентите не можат соодветно да бидат примени и лечени, или во овој случај кога ние имаме недостиг на персонал, недостиг на капацитети и тие пациенти ги препуштиме во рацете на несоодветни стручни луѓе, специјализанти или студенти по медицина да ги лечат, а тие се во најтешка форма на болест и во импровизирани капацитети се прифаќаат, тогаш е јасно дека нивното лечење е под знак прашалник.
Само кога сите други проблеми ќе се надминат, ќе мораме да се свртиме кон личната одговорност на луѓето. Дури и тука, не можеме да оставиме секој самостојно да одлучува како ќе се однесува. Личното здравје и личната здравствена состојба се дел од колективната состојба. Во времиња кога на интернетот се шират опасни теории на заговор, штетата од верувањето во нив не ја трпат само оние што ги слушаат, туку и сите други.
Бистра Ангеловска, професорка на Медицинскиот факултет при УГД: Ние сега немаме таков проблем со навиките на луѓето кои што се со пониска образовна структура. Имам впечаток дека тие повеќе ни веруваат и повеќе веруваат на науката и се потпираат на неа отколку луѓето кои што имаат високо образовна структура, но се служат баѓ со овие алатки, а се служат се разбира несоодветно. Значи не е доволно на интернет да се прочита нешто и со тоа да станеш лекар или фармацевт или она што си избрал да станеш.
И со сите проблеми, пропусти, недостатоци и недоречености, професорката Ангеловска е убедена дека македонските граѓани можат да се потпрат на здравствениот систем, поради еден негов квалитет – луѓето. Но, ова е квалитет кој, за жал, се повеќе се губи. Иселувањето на високостручните медицински кадри во Западна Европа не натера веќе одамна да зборуваме за „лекарски егзодус“. За само 10 години, бројот на лекари што побарале потврда од Лекарската комора дека активно се занимаваат со клиничка медицина, за да можат да работат во странство, се зголемил за 20 пати. Здружението на млади лекари излезе со податок дека над 1.200 лекари ја напуштиле државата. Тоа е голема загуба за една мала земја.
- 20 пати се зголемил бројот на лекари што бараат да си одат
- 1.200 лекари досега се иселиле
Мирјана Бабамова , програмски координатор на здружението Хема: За да функционира еден здравствен систем, секако е потребно да се има стручни кадри. Сега да, тоа е проблем, одливот на доктори, затоа што на нив веќе не им се исплати овде да, не само за таа сума за која што работат, него и под тие услови да работат. Обично после специјализацијата одат во болниците, стекнуваат искуство, и увидувајќи ја фактичката состојба тука, многу од моите колеги имаат отидено надвор од државава.
Мирјана Бабамова, која и самата е лекар, го следи здравствениот систем преку пациентски здруженија повеќе од 15 години. Парите се секогаш најголем проблем, вели таа, но проблем е и менаџирањето. Тоа што сите го видоа за време на ковид-кризата, неа и било познато уште одамна. Како што целото население има потешкотии да дојде до вакцина, така хронично болните пациенти со години имаат потешкотии да дојдат до лек. Причина е слабата заинтересиранот на фармацевтските компании за мали пазари, но и слабите напори на здравствените власти да доздадат контакти, да се поврзат подобро со компаниите и да го отворат патот до подобри лекови и побрзи набавки. Дел од тој проблем може да се реши и со регионално поврзување.
Кога се ќе се стави на кантар, како знаеме дека еден систем е успешен? Општата здравствена состојба на луѓето е најдоброто мерило. Словенечките лекари добро го знаат тоа.
Раде Прибакович Бриновец, Национален институт за јавно здравје на Словенија: Здравствениот статус на Словенците е многу добар. Но не може да се очекува дека само лекарите, или само министрите, може да не одведат таму. Здравјето, како врвно човеково право, треба да се заштити и да се подобри со соработка од сите институции, од почетокот до крајот.
Бистра Ангеловска, професорка на Медицинскиот факултет при УГД: Потребна е подобра континуирана едукација и подобра едукација на сите учесници во здравствениот систем кои што ќе го промовираат здравиот животен стил, а и тоа е потребно исто така да биде стимулирано од страна на државата. Се знае на кој начин се стимулираат. Значи стимулацијата не е само во пари, може да биде и во награди, може да биде и во пофалби, може да биде и во истакнување на одредени истакнати работници кои што навистина посветено работат на подигање на здравствената култура.
Ниската свест може да биде проблем, но поголем проблем е ако таа се користи само како изговор за префрлување на вината врз граѓаните.
И за свеста има решенија, кои што се применуваат дури и онаму каде што состојбата е многу подобра, за да се подобри уште повеќе. Тоа се нарекува концепт на здравствена писменост, а одговорноста да ја развијат таа писменост е на институциите и на луѓето што ги раководат.
Весна Керстин Петрич, директорка на Директоратот за јавно здравје на Словенија: Сега исто така ќе почнеме програма за да ги направиме луѓето посвесни за тоа како можат најдобро да ги искористат услугите во локалната заедница. Ова го нарекуваме здравствена писменост, што значи дека јас како пациент знам точно што имам на располагање и како најдобро да го искористам тоа.
Секогаш ќе има луѓе, или делови од населението, на кои што ќе им биде потребна поголема поддршка од другите. Делумно поради здравствената состојба, делумно поради социјалните услови. За тие да добијат квалитетна поддршка, потребно е да се подобри општата состојба на населението. А таа нема да се унапреди самата од себе.
-
ДАЛИ ЛИЧИМЕ НА ЕУ: Родова еднаквост – Нееднаква еднаквост
ЗЕМЈА НА СПОРЕДБА: ШВЕДСКА
Можеби најдобриот пример за тоа колку тешко се остваруваат човековите права и колку труд треба за тие да се одржат е борбата за родова еднаквост. И по век и половина унапредување на правата, повеќето општества во светот се уште бараат начини за подобрување на положбата на жените и обезбедување еднакви правила на игра за сите.
Марија Савовска, извршна директорка на Акција Здруженска: Јас не би ги нарекла проблеми на жените туку проблемите на општество кои се прекршуват врз грбот на жените и се условени од културни норми кои во основа се патријархални и се пресликуват во сите институци на општеството. Потребен е институционалнит одговор за да се справуваме со овие појави.
Тука не станува збор за дискриминација врз специфични групи, туку врз половина од населението, на кое со векови му е кажувано дека треба да си го знае местото, додека другата половина, машката, требало да си ја бара среќата.
Многу неповолни состојби од минатото се одамна надминати во Европа. Некои европски земји, како скандинавските, служат како пример за другите. Од нив може да се научи не само како да ја подобриме состојбата денес, туку и како оваа борба треба да се води во иднина, бидејќи таа не престанува, само ги менува формите и краткорочните цели.
„Дали личиме на ЕУ“ е прашање што по својата важност го надминува прашањето дали и кога ќе станеме членка на ЕУ. Тоа е прашање на можности и стандарди што овозможуваат подобар живот. На ангажманот на државните институции и на општеството во градењето подобро утре. Европа не треба да ја гледаме како симбол на совршенство, туку како симбол на желбата за усовршување. На желбата секој да ги ужива своите фундаментални права. „Дали личиме на ЕУ“ значи дали го заслужуваме епитетот „европски“, кога зборуваме за правата на човекот и на граѓанинот.
ДЕЛ 1: Поделба на моќта и на одговорноста
Повелбата за на ЕУ за фундаментални права вели:
- Еднаквоста меѓу жените и мажите ќе се спроведе во сите области, вклучително во работата и во платата.
- Принципот на еднаквост не треба да биде пречка за да се спроведат мерки што ќе му дадат предност на родот што е во подредена положба.
Снежана Калеска Ванчева, пратеничка од СДСМ: Женските права се дел од човековите права. Ние не можеме да говориме за човекови права ако имаме дисбаланс помеѓу половите.
Во 19 и во 20 век, а за жал во некои делови од светот и денес, главната борба беше да им се дозволи на жените да гласаат. Денес борбата е за нивниот глас навистина да се слушне. Во денешно време, рамноправноста на жените не се гледа според тоа какви можности им се признаени со уставите и со законите, туку според тоа колку жените учествуваат во таканаречениот „процес на донесување одлуки“. Тоа е само убаво спакуван термин што во превод значи колку жените се застапени во политиката и во бизнисот.
Лидија Трипуноска, генерален менаџер на агенцијата Марили: Имаме високо образован женски кадар во изминатие 19 години, од 2000 до 2019, тој процент е 59% во однос на машкиот пол, а минатата година статистиката за жени со магистерски студии изнесувал 61,01% , за докторки дисертации изнесувал 59%, кога тоа ќе се спореди со само 33% жени на лидерски односно меаџерски управувачки позици доаѓаме во сознание дека можностите за напредување на високи позиции на жени се дупло помали во однос на она што го имаме како образование.
- Дипломирани: 59% жени, 41% мажи
- Магистрирани: 61% жени, 39% мажи
- Докторирани: 59% жени, 41% мажи
- Лидерски позиции: 67% мажи, 33% жени
Но, не е мерило само учеството, туку и реалното влијание. Маргинализацијата на жените може да постои и онаму каде што сите нивни права се признаени и тие учествуваат во сите процеси, ако нивното учество е формално и ако немаат реално влијание.
Марија Савовска, извршна директорка на Акција Здруженска: Не е доволно само да ви бидат пристуни туку и да можат и да влијаат на она што подразбира одлука на начинот со кој ќе се обликува едно општество. Тие не се во состојба, односно, немаат доволно моќ заради ова појава да влијаат на околностите кои подразбираат и секојдневно живеење и искористување на општествените ресурси.
Како изгледа тоа можеме да видиме низ примерите од домашната политика. Таму каде што жените се дел од група и има квоти за нивното учество, има поголем баланс. Онаму каде што моќта е во рацете на поединецот, тој поединец е многу почесто маж. Несразмерно многу почесто.
Жаклина Пешевска, пратеничка од ВМРО-ДПМНЕ: Можеме да забележиме дека по редоследот на мандати имаме нон стоп зголемување на бројот на жени во Собранието што не е случај со градоначалнички и министерки.
Арта Биљали Зендели, пратеничка од ДУИ: Вистина е дека имаме мал број на министерки и градоначалнички. Ние ја имаме градоначалничката на најголемата урбана општина во Македонија, Теута Арифи, но тоа не е се и тоа не е доволно. Мислам дека единствен механизам за упнапредувањие на ова позиција за жал е само водедување на квотите во тие позици и гледаме дека во Собранието и во советничките листи на општини имаме поголема застапеност на жените и тоа доаѓа како резултат на квотите кој што ги ба изборниот законик. Ниту една жена па ни јас, никогаш не би сакала да се гледам себе си како квота.
Како го решиле тоа подобрите од нас? Шведска, членка на Европската унија од 1995 година, важи за една од земјите лидери според еднаквоста на положбата на жените. Но исто така е земја што не ја туркала еднаквоста сосила, со политички декрети и квоти.
Сара Ветергрен, заменик-градоначалничка во Малме, Шведска: Никогаш не воведовме квоти во Шведска. Има голема дебата околу тоа, особено кога станува збор за одборите во големите компании, бидејќи таму се уште има доминација на мажите, но кога е политиката во прашање, имаше дискусии за тоа, особено во минатото, за тоа дали политиката е доминантно машка или женска, но никогаш не го применивме тоа. Мислам дека со самото тоа што ја имавме дискусијата придонесовме многу. Денес, како што можеме да видиме, состојбата е мошне еднаква кога станува збор за мажите и жените во политиката.
Ана Лена Бом, претседателка на Комитетот за мали и средни претпријатија на Бизнис Европа, Шведска: Мислам дека политичарите не треба да решаваат за еднаквоста во професионалниот живот. Мислам дека пазарот треба да одлучи, и луѓето што работат таму. Исто така мислам дека жените треба повеќе да го искористат градењето мрежи.
Понекогаш самите политички партии можат да придонесат за да се зголеми бројот на жени на одлучувачки позиции. Многу е поважна нивната волја навистина да го постигнат тоа, отколку само да ги наполнат квотите.
Снежана Калеска Ванчева, пратеничка од СДСМ: Јас ќе ви кажам Индија како стигна до жени градоначалнички. Направија општествен консензус и одредија во кои градови и провинции ќе се договорат дека сите партии ќе кандидираат жени за пратенички и натпреварот да биде помеѓу жени затоа што се видело дека ако не го направат тоа никогаш нема жена да дојде или никогаш или многу ретко, многу тешко доаѓа на таква позиција.
Марија Савовска, извршна директорка на Акција Здруженска: Не гледаат долгорочно решение туку гледаат да ги подобрат статистичките податоци наместо да обезбедат реални подобрувања во секојдневието.
Кога женското учество во одлучувањето се сведува на статистика, јасно е дека општеството не се откажало од идејата за традиционалната улога на жената во домот. Во нашата скорешна политичка историја паметиме и честитки за Осми Март од политички субјекти, во кои тие, спротивно на целата логика на празникот, ја честитале улогата на жената како мајка и како столб на семејството. Во такви услови, за една жена да може воопшто да влезе во квотата и да се занимава со политика, потребен е еден клучен фактор.
Арта Биљали Зендели, пратеничка од ДУИ: Особена подршка во мојата професионален живот и семејениот живот ми дава мојот сопруг. Неговата подршка не изостанувала и порано и мислам дека токму тоа подршка и доверба се клучни фактори за мојот тивок но постојан напредок во кариерата.
Снежана Калеска Ванчева, пратеничка од СДСМ: Eдноставно чекав моите деца веќе да пораснат, тие веќе беа да кажам некаде на завршување на средно школо односно некаде на почеток на факултет кога јас, во договор со моето семејство решив дел од своето време да го посветам на активно вклучување во политиката затоа што почувствував дека имам што да дадам во тие години.
ДЕЛ 2: Гарантирана или условена женска самостојност
- Во Шведска 42% од менаџерите и 36% од членовите на управните одбори се жени
- Во Р.С. Македонија жени се 30% од менаџерите и 22% од членовите на управните одбори
- Министерки во шведската влада – 12 од 23, во македонската – 4 од 20
- 93 од 290 шведски општини ги водат жени-градоначалнички (32%)
- Во македонските општини во 2009 се избрани 0 градоначалнички, 4 во 2013 и 6 во 2017 (7%)
Ана Лена Бом, претседателка на Комитетот за мали и средни претпријатија на Бизнис Европа, Шведска: Жените се поставуваат малку позаштитнички во однос на семејството и самите избираат да паузираат две години, во годините кога децата им се мали. Тогаш повеќе време посветуваат на семејниот живот. Во тој период. Но потоа се враќаат во рабтниот живот и добиваат извршни канцелариски работни места.
Сара Ветергрен, заменик-градоначалничка во Малме, Шведска: Понекогаш зборуваме тука за двојниот товар на жените, бидејќи од една страна треба да направите кариера, да бидете многу активни во вашата професија, а од друга се очекува од вас да бидете активни во домот. Значи ако видиме кој пати од стрес или од други слични состојби, ќе видиме дека тие се многу почести кај жените отколку кај мажите.
Снежана Калеска Ванчева, пратеничка од СДСМ: Тоа чувство најмногу им припаѓа на жените, веројатно е во природата, во биологијата, бидејќи ние сакаме да бидеме реализирани и како мајки, како сопруги, сакаме да одговориме професионално и да бидеме вклучени во креирањето на реалните политики кои што го движат општеството напред. Но, сакаме кога тоа го правиме, сакаме секаде да дадеме се од себе, максимално.
Ако во некоја земја има повеќе можности за жените да учествуваат во политиката, бизнисот и во јавниот живот, тоа не значи дека тие таму целосно ја загубиле улогата што ја имаат во семејството и во домот. Тоа не е улога што жените сакале целосно да ја отфрлат, туку да ја редефинираат, за да не им биде пречка во професионалниот развој.
Ана Лена Бом, претседателка на Комитетот за мали и средни претпријатија на Бизнис Европа, Шведска: Денес има многу жени на високи извршни функции во големи компании, и мислам дека имаме постигнато голем напредок на тоа поле. Сепак, се чини дека жените мораат да го забават својот напредок, затоа што често тие преземаат поголема одговорност за семејството.
Сара Ветергрен, заменик-градоначалничка во Малме, Шведска: Гласот на жените навистина се слуша, дефинитивно, но ако видите какви позиции добиваат жените, се уште има машки области и женски области. Мислам, ќе најдете и мажи во типични женски области како образование, здравство, но почесто ќе ги најдете во машките области како инфраструктура, сообраќај, а жените за потрадиционалните женски области како здравство, образование. Мислам не е до толку, ќе најдете мажи и жени на двете страни, нема остра линија, но дефинитивно има тенденција жените да бидат одговорни за, на пример и климата е женска област, за таканаречените помеки области.
Ана Лена Бом е жена со големо искуство во бизнисот во Шведска и во Европа. Сара Ветергрен има богата политичка кариера. Двете ги посведочиле големите промени низ изминатите децении што им овозможиле на жените да заземаат се посилни позиции и да споделуваат се поголем дел од одлучувачката моќ во шведското општество.
Дека тоа не дошло по цена на напуштање на семејната улога, најдобро покажуваат статистиките за раѓањето деца. И покрај силното присуство на жените во јавната сфера, стапката на наталитет во Шведска е околу 1,8, меѓу највисоките во Европа, веднаш по Франција. Кај нас, со стапка од 1,3, наталитетот е меѓу најниските на континентот, заедно со Италија и со Малта. Дали постои магична формула како тоа е постигнато? Секако дека постои. Само не е многу магична.
- Шведска – 1,8 деца на една жена
- Франција – 1,9
- Северна Македонија – 1,3
- Италија – 1,3
- Малта – 1,2
Сара Ветергрен, заменик-градоначалничка во Малме, Шведска: Можностите што тука ги имаат жените за да градат кариери, во политиката или во друга област, доаѓаат од бесплатната грижа за децата што ја имаме во Шведска. Парите не се пречка, ако сакате да градите кариера имате задолжително и бесплатно згрижување на децата, каде што можете да ги оставите откако ќе наполнат една година, и тоа е од голема помош. Би рекла дека системот на социјална заштита, онака како што е направен во Шведска, им овозможи на жените да градат кариери. И мислам дека тоа е клучниот фактор, многу повеќе од квотите или од нешто друго.
Ана Лена Бом, претседателка на Комитетот за мали и средни претпријатија на Бизнис Европа, Шведска: Другите фактори за промена беа реформите што ги направија политичарите, на пример грижата за децата, како и породилното отсуство, кое што мора да биде поделено до одреден степен меѓу родителите, или тие можат да избираат кој родител ќе биде на отсуство и како да го поделат. Сето тоа беше од голема корист, секако.
Сите ученици во оваа скандинавска земја учат како се води бизнис и како да станат претприемачи. Тоа значи дека на сите деца, машки и женски, им се всадува идејата дека можат да постигнат нешто во животот и во професијата. Општеството не им наметнува улоги, туку самите треба да си го најдат своето место. Високо развиениот социјален систем многу помогнал во тоа, но сега се размислува за негово унапредување, за да може да им помогне и на младите жени што почнуваат свој бизнис.
Ана Лена Бом, претседателка на Комитетот за мали и средни претпријатија на Бизнис Европа, Шведска: Проблем имаат помладите жени, кога се на возраст на која основаат семејство. Тогаш тие се воздржуваат од спроведувањето на своите бизнис идеи, бидејќи нема мрежи за социјална сигрност за нив. Тие не се направени за претприемачи. Направени се за вработени. Особено кога имате нов стартап бизнис, да го земеме тоа како пример. Ако имате нов стартап, голема е веројатноста дека ќе немате плата во првите две години, или барем во првата година, бидејќи вашиот бизнис е во почетна фаза. И ако тогаш треба да одите на породилно отсуство, тогаш немате сигурни приходи за време на тоа отсуство.
Ако нема системски решенија што ќе и овозможуваат на жената повеќе време за себе и за својата кариера, таа ќе зависи од поддршката на семејството и на локалната средина. Тогаш нема рамноправност, туку ќе напредуваат само оние жени што имале среќа или се избориле да ја добијат таа поддршка. За жените да не зависат од толку субјективни фактори, потребни се мерки и политики. Токму како што се наложува во Европската повелба за фундаментални права.
Снежана Калеска Ванчева, пратеничка од СДСМ: Креирањето на реалните политики за поддршка токму на ова што го говорам за да може балансот да се направи е многу битна работа. Значи борбата за поддршка преку вистинско згрижување на децата, потоа преку флексибилното работно време, грижата за возрасните и секако да се изедначи платеноста на трудот бидејќи факт е и тоа не е само кај нас туку е во целиот свет дека жените се помалку платени за ист вложен труд, за иста позиција работна.
За сето тоа не требаат само одлуки на хартија. Треба парите на граѓаните да се вложат во остварување на вистинските цели.
Сара Ветергрен, заменик-градоначалничка во Малме, Шведска: Ако сакате да имате силен социјален систем, тогаш треба да плаќате даноци. Треба луѓето да имаат волја да ги плаќаат даноците и да придонесуваат за општеството, а тоа може да биде предизвик за многу земји. Но во Шведска иако имаме мошне високи даноци, сепак голем дел од нив се враќаат кај граѓаните како услуги, и без тој систем би било невозможно за жените да работат колку што работат денес. Значи тоа е клучно, би рекла.
Тоа е многу потешко кога во едно општество има распространета корупција и недоверба во системот, бидејќи граѓаните речиси не гледаат корист од тоа како им се трошат парите.
Сара Ветергрен, заменик-градоначалничка во Малме, Шведска: За да сакаат граѓаните да ги плаќаат даноците, треба да знаат дека нивните пари се користат на најдобар начин. Ако го немате тоа, тогаш нема да сакаат да си ги платат даноците.
ДЕЛ 3: Уште долг пат до целта
- Дискриминацијата доаѓа во многу форми
- Односот на општеството кон успешните жени
- Реалните можности на жените да ги остварат своите амбиции
- И најмногу од се, примената на сила
Арта Биљали Зендели, пратеничка од ДУИ: Жената во политика не треба да биде табу, не треба да биде тивок глас, туку треба да тежнее кон што повисоки општествени функци, бидејќи жената тоа може да го прави. Никогаш не сум го гледал родот или полот како фактор кој одлучува за успехот на една индивидуа и силно вервуам дека тоа е повеќе работа на интегритетот, на способностите, на интелектот, на волјата, но и на моментумот.
Жените се бореле стотици години за да го добијат своето место во политиката. Се уште се борат за да бидат еднакво почитувани.
Сара Ветергрен, заменик-градоначалничка во Малме, Шведска: Ретко ќе видите забелешки и коментари за тоа како мажите се облечени, колку деца имаат, дали имаат деца воопшто, но тоа е мошне вообичаено за жените, особено за оние на повисоки позиции во политиката, како министерки и слично, особено ако се млади жени и имаат новороденче или мало дте, секогаш се наоѓаат прашања и коментари за тоа дали таа навистина е способна да се носи со ова, да биде и министерка и да чува мали деца.
Жаклина Пешевска, пратеничка од ВМРО-ДПМНЕ: Стигматизацијата на жената во нашево општество е на многу повиско ниво отколку стигматизацијата кон мажите. Токму од тој момент дека нема доверба оти жените можат да бидат успешни на политичките функции , многу е полесно да сретнете напад врз жена, како тоа изгледа, каква фризура има, каква облека носи. Говорот на омраза е многу повеќе застапен према жените политичарки отколку према мажите политичари.
Снежана Калеска Ванчева, пратеничка од СДСМ: Жената во политиката е изложена на многу, многу погледи, на многу, многу критики. Жената во политиката мора да внимава буквално на секој чекор. Значи таа кога ќе се појави на јавната сцена, прво е нејзиниот изглед, како се однесува, каква и е фризурата, какви и се чевлите, па дури потоа доаѓа аха па ај да видиме дали има нешто да каже, нешто што би било прифатливо. За мажите никогаш не се дискутира.
Дури и во Шведска има примери што покажуваат дека сето ова е вистина. Пред само една година, градоначалничката на Стокхолм во интервју објаснуваше како е да се биде мајка и политичарка. Прашање што не им се поставува на мажите, дури и кога ќе добијат принова во семејството. Жените веќе покажаа дека знаат да го најдат балансот. Останува уште општеството да научи дека не треба да го поставува тоа прашање.
Лидија Трипуноска, генерален менаџер на агенцијата Марили: Она што јас го имам како искуства низ изминативе 24 години е дека тие одлинчно знаат да се организираат. Знаат да го организират своето време, да го организират времете на своите тимови но знаат да го организират и времето во семејството, бидејќи и семејството е еден тим.
Ана Лена Бом, претседателка на Комитетот за мали и средни претпријатија на Бизнис Европа, Шведска: Жените треба да научат подобро да го користат градењето мрежи. Сега гледаме некои промени, но генерално, мажите се подобри во градењето бизнис мрежи, каде што можат да си помогнат едни со други, како и мрежи од контакти што може да ги искористат во нивната професија. Жените повеќе градат социјални мрежи, што е различно. Но се чини дека ова се менува и многу жени сега се здружуваат и градат професионални бизнис мрежи како менаџерки или како сопственички набизниси, и почнуваат да ја разбираат потребата да се поддржуваат во вистинска насока во приватниот сектор.
- Мажите градат професионални мрежи
- Жените градат социјални мрежи
- Овие работи полека се менуваат
Жените секаде даваат клучен придонес во развојот на општествата. Прашањето за нивните права и положба е прашање дали тој придонес им е признаен или не.
Марија Савовска, извршна директорка на Акција Здруженска: Експлатацијата на женската репродукција и недоволно вреднување на трудот на жените се манифестира како очекување од жените да произведуваат луѓе или да работат на огромен број неплатени работни часови поврзани со нега, грижа или одржувание на семејството. И тоа на ников начин не се вреднува во формалната економија.
Правата секогаш одат заедно со можностите. Тоа не значи дека кога немаме можности треба да кренеме раце од правата, како што е случај во многу средини во нашата земја.
Марија Савовска, извршна директорка на Акција Здруженска: Имате села кои освен една продавница, немаат ништо друго, ниту аптека, амбуланта, пошта.. Тие се изолирани од урбаните средини затоа што немат превоз, или превозот е скап и не можат да си го дозволат. Тоа ги ограничува жените, ги изолира во средините. Или немате елементарни основни услуги од типот на вода. Значи имаме ситуации каде жените стануваат во 4 наутро, ноќе, да полнат канти со вода зошто преку ден нема вода, или водата не е за пиење, или за користење. Како можете да очекувата од жена, еве во вакво село каде што има само една продавница, да има некаква амбиција? Или да ја оствари дури и ако ја има.
Затоа се потребни добри политики на сите нивоа, како и финансирање на родовата рамноправност во секоја област. Потребна е ефективна координација на сите механизми што што работат на еднаквоста, како и вистинско спроведување на политиките. Токму жените во политиката можат да дадат најголем придонес во исполнувањето на тие цели.
Жаклина Пешевска, пратеничка од ВМРО-ДПМНЕ: Доколку ние не се поддржуваме жена со жена и нашиот успех сами по себе не можеме да го вреднуваме, како што ви кажав, без добриот тим околу мене јас не можам сама да сум успешна. И тука мора да работиме ние жените сплотено.
И од најдобрите можеме да научиме дека никаде не е совршено. Но колку е нашето општество далеку од целта покажува тоа дека ние се уште се соочуваме со најсериозните типови проблеми, како насилството, вознемирувањето и други тешки форми на дискриминација.
Марија Савовска, извршна директорка на Акција Здруженска: Најтежок облик на дискриминација врз жените е насилство кое го гледам како алатка за дисциплинирање или контрола врз жените и која во основа предизвикува навистина драматични и психолошки, емотивни, физички, здравствени, економски, социјални и така натаму последици. И се манифестира на најразлични облици, она што е важно е дека тој вискок праг на толеранција на насилство воопшто не се решава години наназад бидејќи она што податоците го кажуваат, тоа никако не се намалува. Не можете да очекувате било каков унапреден статус на жените доколку вие немате елементарна безбедност, ниту дома, ниту на улица, ниту на институци, ниту било каде.
За да биде проблемот уште посериозен, повремено се слушаат коментари дека самите жени се тие што се доведуваат во подредена состојба, бидејќи законите им ги даваат сите можности да се оттргнат од неа. Тука најдобро се гледа разликата меѓу давањето права и овозможувањето услови за тие права да се искористат во реалноста.
Марија Савовска, извршна директорка на Акција Здруженска: Ја дислоцираме одговорноста од оние кој имат и моќ и можности да менуваат, односно да решаваат проблеми, ја фокусираме кај жените и нивното наводно прифаќање на дискриминација.. односно да слушаме ставови како кој им е крив на жените што трпат насилство или кој им брани на жените да пристапат до некаква услуга или можност или право, и така наму.
Дали некогаш родовата еднаквост ќе престане да биде тема? Не може да се очекува такво нешто. Дури и да се постигне целосна рамноправност на сите нивоа, да се претопат женските и машките улоги и позиции, да се исклучи родот при процената на квалитетите на личноста, секогаш ќе ни остане историјата на дискриминација, како лекција што не смее да се повтори.
-
Виртуелна изложба на матурантите од Меѓународната програма во СУГС „Јосип Броз-Тито“
Пандемијата како невидлив ѕид се испречи за остварување на многу планови и соништа, но креативните умови наоѓаат пукнатини низ кои блеснува уметноста на создавањето.
Матурантите од Програмата за Меѓународна матура при СУГС Гимназија „Јосип Броз – Тито“ – Скопје, како дел од нивниот завршен испит по визуелни уметности создадоа свои изложби кои поради пандемијата не можеа да ги организираат во реален простор. Оваа виртуелна изложба претставува обид нивните дела да бидат претставени на пошироката публика.
Честитки за учениците кои ова го сработија во време на пандемија, со онлајн поддршка и сами најдоа начин да ги претстават делата пред публиката бидејќи порано, завршната изложба им беше централен настан на која го претставуваа нивниот труд кој во период од две години го осмислуваа, концептуализираа и изработуваа за на крајот на годината го претстават пред пошироката публика.
