Balkon3

Tag: здравство

  • ДАЛИ ЛИЧИМЕ НА ЕУ: ЗДРАВСТВЕНА ПИСМЕНОСТ ЗА ПОДОБРО ЗДРАВЈЕ

    ДАЛИ ЛИЧИМЕ НА ЕУ: ЗДРАВСТВЕНА ПИСМЕНОСТ ЗА ПОДОБРО ЗДРАВЈЕ

    ЗЕМЈА НА СПОРЕДБА: СЛОВЕНИЈА

    Кога е човековото здравје во прашање, сите други проблеми одат во втор план. Правото на заштита на здравјето е највисокото човеково право. Неговото исполнување треба да биде најважната задача во еден систем.

    Душко Ѓорѓиев, претседател на здружението Нефрон: Ако вие секојдневно имате нови и нови одлуки кои што не соодветствуваат со потребите и стварните состојби во здравствениот систем, тогаш оправдано вербата на пациентите и граѓаните кон здравствениот систем во нашата држава се намалува.

    Често се вели дека здравјето е лична одговорност и секој поединец треба да се грижи за себе. Тоа е само делумна вистина. За здраво население е потребен добар здравствен систем, кој што ќе ги предвиди ризиците, ќе влијае на нивното намалување и ќе им пружи квалитетна помош и заштита на оние што им е најпотребна.

    Невозможно е да се замисли развојот на општеството без развојот на здравствената заштита. На правниот, образовниот, безбедносниот, економскиот и на сите други системи им треба здрав темел. Буквално здрав темел. Кај население што се соочува со сериозни здравствени проблеми, се друго ќе заостанува.

    „Дали личиме на ЕУ“ е прашање што по својата важност го надминува прашањето дали и кога ќе станеме членка на ЕУ. Тоа е прашање на можности и стандарди што овозможуваат подобар живот. На ангажманот на државните институции и на општеството во градењето подобро утре. Европа не треба да ја гледаме како симбол на совршенство, туку како симбол на желбата за усовршување. На желбата секој да ги ужива своите фундаментални права. „Дали личиме на ЕУ“ значи дали го заслужуваме епитетот „европски“, кога зборуваме за правата на човекот и на граѓанинот.

    ДЕЛ 1: Кампањска или постојана грижа

    • Лекции од пандемијата со Ковид-19
    • На средината на табелата според бројот на заболени
    • Во врвот според бројот на починати
    • Показател за лошата здравствена состојба на населението

    Хроничните болести се незаразна епидемија што се потешко го погодува човештвото. Секој трети човек на планетата живее со повеќе од една хронична болест. Само по себе тоа не мора да значи ништо, бидејќи со многу состојби се живее нормално, ако навреме се откријат и се спречи, односно забави нивниот развој. Затоа расте важноста на превентивната здравствена заштита.

    Бистра Ангеловска, професорка на Медицинскиот факултет при УГД: Tоа е еден од најзначајните сегменти на здравствените системи и на здравствената заштита воопшто заради тоа што сите светски пресметки укажуваат дека е многу поекономично да се превенираат болестите отколку да се лекуваат. Дали е кај нас добра превентивата? Веројатно не, покажуваат и сегашните предизвици со вирусот дека не.

    Поради различните методи и технологии на откривање, начини на водење статистика и друго, податоците колку хронични болни има во една држава не може да се искористат за да се направат споредби кое население е поздраво. Затоа, пак, бројот на починати лица помлади од 65 години поради болест, е многу посилен индикатор. Со 159 починати на 100 илјади жители, нашата држава е меѓу петте најлоши во Европа. Тоа е двојно повеќе од најдобрата членка на ЕУ – Луксембург.

    Најдобри резултати во нашиот регион има Словенија, со 121 починато лице на 100 илјади жители поради хронични заболувања. Но тоа е држава во која превентивната здравствена заштита е вкоренета во традицијата долго време, и е достапна на сите граѓани.

    • 159/100 илјади – смртност во С. Македонија
    • 80/100 илјади – смртност во Луксембург
    • 121/100 илјади – смртност во Словенија

    Раде Прибакович Бриновец, Национален институт за јавно здравје на Словенија: Превентивната здравствена заштита е достапна за секого во Словенија каде што има задолжително здравствено осигурување. Ова значи дека нема кофинансирање кога се дава услугата. Превентивните услуги се достапни во примарната педијатрија за деца и младинци, во примарната гинекологија за жените, во семејната медицина за возрасните, во стоматологијата за децата и за младинците, и секако во центрите за промоција на здравјето, за луѓето што влегуваат во активности со кои го менуваат животниот стил.

    Словенечките граѓани се свесни за потребата од превенција. Колку преземаат мерки зависи од нивните лични состојби и општествен статус, но сепак тој процент е висок. Кај родилките и децата е над 90 проценти. Кај возрасните, за кои што се спроведуваат скрининзи за различни видови рак, учеството е од 65 до 70 отсто.

    Раде Прибакович Бриновец, Национален институт за јавно здравје на Словенија: Овие граници се граници што ја осигуруваат целисходноста и ефикасноста на програмите. Затоа што сигурно еден доволен дел од населението, голем дел од населението е вклучен, па има исплатливост на програмите.

    Каде е проблемот со превентивната здравствена заштита кај нас? Двете држави излегоа од ист систем, иако и тогаш имаа разлики во стандардите. Сепак имаат слични пракси, како масовниот скрининг. Со таа разлика што тој некаде се прави целосно, а некаде прекинува среде патот.

    Мирјана Бабамова , програмски координатор на здружението Хема:  Потребно е да се зголемат методите за превенција и за рана дијагностика, од типот на почести скрининзи, организирање на национални скрининзи, на пример за рак на дојка, за рак на дебело црево. Тие скрининзи во државава ќе почнат да функционираат, меѓутоа негде ќе се најде во моментот, не се довршуваат до крај. Значи функционираше едно време национален скрининг за рак на дојка, сега не знам до, со ковидов измешани се многу работи и не знам до каде е стигната ситуацијата. Значи потребно е пациентите за овие болести кои што се превентабилни, кои што можат да се превенираат, да добиваат писмо преку матичниот лекар за да се јават на регуларна контрола.

    Не е доволно само да се создаде можноста за проверка и таа да трае додека трае одредена кампања. Потребно е да биде достапна постојано, и граѓаните дасе убедуваат да ја искористат. Словенечките искуства не учат дека проактивниот здравствен систем, оној што самиот ги повикува луѓето да се прегледуваат, е многу поефикасен од реактивниот – оној што само чека пациентите да му дојдат кога им е најтешко.

    Бистра Ангеловска, професорка на Медицинскиот факултет при УГД: Кај нас има дел од тоа, кај матичните лекари единстевно колку јас знам и стоматолози, се поставуваат тие цели кои се надвор од капитацијата, законски се одредени, значи има законска алатка со кој што тие мора одреден број на програмски активности, односно превентивни активности да спроведат. Но, промоцијата останува пак повеќе би рекла кога ќе се , кај нас кампањски се одвива кога ќе се тие светски едели на оваа болест, на онаа болест па тогаш нели малку кампањски ќе се направи некоја промоција за можна превенција и рано откривање на особено на незаразните заболувања кои носат големи животи и го нарушуваат квалитетот на животот.

    Весна Керстин Петрич, директорка на Директоратот за јавно здравје на Словенија: Имаме и организирани бесплатни скрининзи, значи овие бесплатни организирани скрининзи се такви што луѓето се повикуваат на скрининг, значи не мора самите да одлучат дека сакаат да одат на скрининг или не, туку добиваат писмо со кое се покануваат на скрининг за рак на дојката, за рак на матката кај жените, или за рак на дебелото црево. Но тоа не би било доволно ако не биде задолжително за докторите да ги обезбедуваат овие услуги за населението. Значи имаме регулативи со кои се осигуруваме дека децата, активното население и секако повозрасните, сите имаат превентивни прегледи во здравствените сервиси.

    Има два столба на кои се потпира превентивната здравствена заштита. Првиот е – кога ќе почне, не треба да се прекинува и секогаш треба да се наоѓаат начини и ресурси за да продолжи. Вториот е постојано да се поттикнува учеството и да се наоѓаат нови начини, со модификување на програмите, за тие да бидат искористени од што повеќе граѓани.

    Раде Прибакович Бриновец, Национален институт за јавно здравје на Словенија: Првата точка е стабилното финансирање. Клучните партнери, како Министерството за здравство и Институтот за здравствено осигурување со децении се посветени на финансирањето на превентивните програми. Како што реков, овие програми се достапни на секого со задолжително здравствено осигурување. Значи, без разлика на социјалниот статус, без разлика на вработувањето. Следната работа е, секако, постојан развој и менаџирање на програмите. И ова е работа на Националниот институт, кој за повеќето превентивни програми во Словенија е институцијата што обезбедува постојано пменаџирање на програмите. А тоа значи развој, тренинг, имплементација, поддршка, надгледување и евалуација.

    За жал, не е доволно само да се сменат одлуките и политиките за да се врати системот во нормала. Натрупаните состојби од претходно ги ограничуваат капацитетите што може да се посветат на превенцијата.

    Бистра Ангеловска, професорка на Медицинскиот факултет при УГД: Кај нас не функционира добро затоа што голем дел од здравствените работници се фокусирани повеќе на лекувањето отколку на превентивните активности бидејќи тоа не е доволно стимулирано.

    ДЕЛ 2: Здружени сили

    • Секој има право на превентивна здравствена заштита
    • Секој има право на соодветни медицински третмани
    • Сите политики треба да се водат на начин што овозможува подобра заштита на здравјето

    *Европска повелба за фундаментални права, член 35

    Капацитетите се проблем и за самата превенција. Ако ја споредиме македонската и словенечката пракса, нема да најдеме разлики во основата. Постојат програми за превентивна заштита, постојат обврски на лекарите, пред се на матичните лекари, да ги информираат пациентите за тоа, но дури и кога постои интерес од пациентите да ја искористат можноста, нема гаранција дека ќе им се исполни тоа. Преоптовареноста на здравствениот систем оневозможува флексибилност, па ако прегледот се пропушти поради неодложни обврски, прашање е кога ќе има друг.

    Бистра Ангеловска, професорка на Медицинскиот факултет при УГД: Неопходно е да е намалат административните процедури и времето на чекање со кој што луѓето би го направиле тоа. Значи имате вие добивате од матичниот лекар покана дека треба да направите мамографија, од матичниот гинеколог дека треба да направите мамографија, тоа му е во целите и тоа е убаво законски регулирано. Тој мора толку и во текот на една година на сите пациентки да ги прати да направат мамографија. И вие добивате писмо со кое, меѓутоа ако вие треба да идете и откажано и чекате и после пак идете уште еднаш, нема да губите работни денови нели, а не ве боли ништо и тоа е еден, една од причините со кои што, од кои што луѓто некогаш самите си одат против себе, не си ги исполнуваат.

    Подобрата поставеност на системот, во која тој ќе се приспособи на потребите и на можностите на граѓаните, наместо да ги тера тие да се приспособуваат на него, може да даде многу подобри резултати. Тоа го покажуваат словенечките и европските искуства. Еден од стратешките приоритети на нашата држава е изградбата на достапен, квалитетен и долгорочно-финансиски одржлив систем на здравствена заштита, кој ќе обезбеди нормални услови за работа на медицинскиот кадар, поголеми шанси за нивна специјализација, повисоки плати, и најважното – ставање на граѓаните во центарот на здравствениот систем и зајакнато чувство и одговорност на поединецот за сопственото здравје и здравјето на другите. Последното е далеку од исполнето. Не може да се исполни ниту ако прегледите станат задолжителни.

    Весна Керстин Петрич, директорка на Директоратот за јавно здравје на Словенија: Кога се вели задолжителна обврска, секако, ако граѓаните не сакаат да дојдат, нема да дојдат. Нема да бидат казнети ако не дојдат. Но во повеќето случаи, речиси во 99 проценти од случаите, луѓето ги користат овие можности.

    Задолжителни прегледи во државата има. Тоа се систематските, што се одржуваат периодично. Статистиките покажуваат дека од 800 илјади вработени, годишно со систематските прегледи се опфаќаат по околу 140 илјади, или 18 проценти. Но не е проблем само бројката, туку и квалитетот. Кога главната цел е да се утврди моменталната работна способност, наместо да се откријат некои почетни симптоми на кои што може да се реагира, прегледите се само испуштена можност за подобра превенција.

    • 800 илјади вработени
    • 140 илјади опфатени со годишни систематски прегледи
    • 18 отсто од вкупниот број вработени

    *Извор: Институт за јавно здравје

    Бистра Ангеловска, професорка на Медицинскиот факултет при УГД: Постоеа редовни систематски прегледи, постојат и сега според законот и одиме на тие систематски прегледи, се прават меѓутоа мора тоа да биде малку подобро уредено и да биде во специјализирани установи каде што само специјалист по медицина на трудот ќе може да ги прави и ќе се направат со веднаш добивање на резултатите, квалитетни систематски прегледи со кои што ќе се добие, ќе се добие слика за и евентуално рано откривање на некоја од болестите кои што може да се превенираат.

    Одбележувањето на разни светски денови, глобални недели или други моментални кампањи, никогаш не се доволни за да се постигнат добри превентивни резултати. Потребно е охрабрување и поттикнување на населението, и потребно е тоа да се прави постојано.

    Раде Прибакович Бриновец, Национален институт за јавно здравје на Словенија: Секако, треба да се осигурувате дека програмите се пристапни до секого, и дека има активен пристап до населението. Значи треба да ги поканите луѓето, треба да правите кампањи. Треба, како лекар, секако треба да се погрижите за вашите пациенти. Затоа мислам дека овие се големи достигнувања овде во Словенија.

    Користејќи го своето лекарско, наставно, научно и пред се животно искуство, професорката Ангеловска поставува едно клучно прашање – дали здравјето може да се остави само на здравствениот систем? Тој е дел од општеството во кое што функционира, и ако остатокто од општеството, ако другите системи не се потрудат за подобра здравствена состојба, за подобра превенција, здравствениот не може да го понесе тој товар самостојно.

    Бистра Ангеловска, професорка на Медицинскиот факултет при УГД: Потребен е еден континуитет и во законодавството и во образованието, во целиот едукативен процес, за да може да се обезбеди добра превентива. Никако не е тоа задача само на здравствените работници. Тие се главните носители на тие активности, меѓутоа пред се тоа е прашање на регулативата, на образованието, воспитно-едукативната дејност и се разбира на здравствената дејност веројатно најповеќе.

    Ова е нешто што во Словенија го имаат сфатено одамна. Виделе дека одреден дел од населението не ги користи превентивните мерки, и решиле да преземат посебни мерки за него. И решиле да не го прават тоа самостојно.

    Раде Прибакович Бриновец, Национален институт за јавно здравје на Словенија: Има, секако, не толку голем дел од населението, но еден важен дел, ранливиот дел од населението, кој што нема знаења, или здравствена писменост како што велиме сега, и нема ресурси да ја добие информацијата, да ја сфати информацијата и потоа да ја искористи можноста за да се вклучи во превентивните програми.

    Ранливите групи, поради различни причини, најчесто социјални, биле со послаба грижа за заштитата на здравјето. Затоа, со европски проект, во последните години во Словенија се развил модел во кој преку 25 здравствени центри им се врши дополнителна здравствена заштита. Во него се вклучени лекари, медицински сестри, но и претставници на локалните заедници, социјални центри, невладини организации. Сите тие заедно ги бараат најдобрите решенија како може да им се пристапи на ранливите категории и да се обезбеди нивното учество во подобрувањето на општото здравје на населението.

    Весна Керстин Петрич, директорка на Директоратот за јавно здравје на Словенија: Понекогаш ние од здравствениот сектор немаме доволно познавања на оваа популација, и затоа треба да го искористиме знаењето на невладините организации и на социјалните центри, не ги споменав социјалните центри, за да им се пристапи на овие луѓе и за тие да разберат дека ова постои за нив, дека не се наплаќа и дека треба да одат.

    Сите овие напори се потребни за да се постигне една цел – подобра здравствена заштита на населението. Секако, на крајот одговорноста е на поединецот, но само откако државата направила се што е во нејзината моќ за да му овозможи превентивна здравствена заштита и да го поттикне да ја искористи таа можност. Спротивната пракса носи многу тешки последици. Тие се согледуваат во статистиките за предвремена смрт од хронични заболувања.

    Мирјана Бабамова , програмски координатор на здружението Хема: Затоа што сега пациентите ќе се јавуваат во касна фаза, кога опциите за третман се многу мали. Бидејќи опциите за третман се мали, ќе се зголеми морталитетот од малигните заболувања. И тоа би требало да го знаат здравствените власти, значи ковидов како ковид-19 ќе помине, нема вечно да трае пандемијата, меѓутоа ќе се соочуваме со пандемија од рак во иднина.

    Има случаи кога не се може ништо против природата. Но многу често високата стапка на смртност не е резултат на судбината, туку на пропуштената шанса навреме да се реагира.

    Бистра Ангеловска, професорка на Медицинскиот факултет при УГД: Имаме ние многу голем морбидитет и морталитет од незаразните хронични заболувања чие што рано откривање со денешните технологии може значително да ги намали компликациите од болеста да го продолжи животниот век на луѓето и истовремено да им обезбеди подобар квалитет на животот.

    ДЕЛ 3: По патот низ ходниците

    • Годишно во здравството се трошат по околу 700 милиони евра
    • 55% се за лекување
    • 2% се за превенција

    *Извор: Државен завод за статистика

    Морталитетот не е единствената штетна последица на немањето доволно квалитетна превенција. Со ненавременото откривање и третирање на многу состојби, се зголемува бројот на лица со потешки заболувања, на кои што им треба постојана грижа и третмани. Лица што ги полнат ходниците и чекалниците. Лица чиј што живот се претвора во едно долго лекување што им го преокупира секојдневието и што никогаш не завршува.

    Душко Ѓорѓиев, претседател на здружението Нефрон: Секојдневието на секој пациент во денешни услови е талкање по лавиринтите на здравствениот систем. Значи пак ќе повторам. Матичните лекари се оставени само на себе како административци иако тие најдобро ги познаваат пациентите и тие треба да го поднесат најголемиот товар сега затоа што на тој начин ќе бидат покриени сите пациенти.

    Мирјана Бабамова , програмски координатор на здружението Хема: Во принцип има придвижување, значи не можеме да речеме дека нема, затоа што многу терапии кои што не ни беа достапни да речеме пред десет години, а во другиве земји беа достапни, сега ги има и во Македонија. И многу нови дијагностички третмани, да, значи има придвижување, меѓутоа некако многу споро иде.

    Подобро е да се спречи отколку да се лекува. Тоа е лекција што ни ја оставиле претците. Но тешко е кога капацитетите за спречување се мали, а за лекување уште помали.

    Мирјана Бабамова , програмски координатор на здружението Хема: Како сиромашна земја, која што нема секогаш пристап до соодветен здравствен систем како што има во ЕУ земјите, нашиве пациенти не се којзнае колку задоволни. Од типот што ние генерално немаме пристап до таа терапија, не само за хематолошки малигнитети, туку и за многу други видови, типови заболувања, кои што ги имаат западните земји и пациентите во Европската унија, кои што ги имаат за лекување на соодветни заболувања.

    Здравствениот систем е пример за тоа како многу големи зборови останале само на хартија. Зборови како „подобрување на квалитетот“ или „приспособување на услугите кон потребите на пациентите“. Сето тоа може да се види во државните стратегии и во акциските планови. Но кога еден пациент ќе тргне по ходниците, реалноста е поинаква.

    Душко Ѓорѓиев, претседател на здружението Нефрон: Немање на соодветни лекови или застарени застарени лекови, 10 години нема ставено нов лек на позитивната листа со образложение дека имаме гломазни комисии кои се нефункционални. Сето тоа може да се смени преку ноќ и да се реши ако политиката ги тргне рацете од здравството, а здравството е репер на уреденоста на една држава. Многу работи не може да се решат ако немаме добро здравство, ако немаме добар образовен систем. Без тоа, нашата иднина е под знак прашалник.

    Мирјана Бабамова , програмски координатор на здружението Хема: Има на пример пациенти со хематолошки малигнитети, кои што им се случува по два месеци да немаат пристап до терапијата, затоа што не е добро изменаџирано како се врши тој тендер за набавка. Значи тоа треба на пример да се знае однапред, од сега за во октомври, за кои лекови имаме дефицит, да се обезбедат. Кај нас секогаш доаѓа се во последен момент.

    Некои наши сограѓани на најтешкиот можен начин сфатиле дека колку поголеми им се потребите за лекување, колку подалеку треба да одат во здравсвениот систем, толку поголеми пречки ќе се исправаат пред нив. Затоа промените мора да почнат уште во првите чекори, кај лекарот што, наместо да е во тек со состојбите на секој пациент, е во тек со книговодствените здравствени работи.

    Душко Ѓорѓиев, претседател на здружението Нефрон: Ако матичните лекари кои што најдобро ги познаваат своите пациенти се сведени на административци и не можат да креираат упати и дури и кога ќе креираат упати, пациентите не можат соодветно да бидат примени и лечени, или во овој случај кога ние имаме недостиг на персонал, недостиг на капацитети и тие пациенти ги препуштиме во рацете на несоодветни стручни луѓе, специјализанти или студенти по медицина да ги лечат, а тие се во најтешка форма на болест и во импровизирани капацитети се прифаќаат, тогаш е јасно дека нивното лечење е под знак прашалник.

    Само кога сите други проблеми ќе се надминат, ќе мораме да се свртиме кон личната одговорност на луѓето. Дури и тука, не можеме да оставиме секој самостојно да одлучува како ќе се однесува. Личното здравје и личната здравствена состојба се дел од колективната состојба. Во времиња кога на интернетот се шират опасни теории на заговор, штетата од верувањето во нив не ја трпат само оние што ги слушаат, туку и сите други.

    Бистра Ангеловска, професорка на Медицинскиот факултет при УГД: Ние сега немаме таков проблем со навиките на луѓето кои што се со пониска образовна структура. Имам впечаток дека тие повеќе ни веруваат и повеќе веруваат на науката и се потпираат на неа отколку луѓето кои што имаат високо образовна структура, но се служат баѓ со овие алатки, а се служат се разбира несоодветно. Значи не е доволно на интернет да се прочита нешто и со тоа да станеш лекар или фармацевт или она што си избрал да станеш.

    И со сите проблеми, пропусти, недостатоци и недоречености, професорката Ангеловска е убедена дека македонските граѓани можат да се потпрат на здравствениот систем, поради еден негов квалитет – луѓето. Но, ова е квалитет кој, за жал, се повеќе се губи. Иселувањето на високостручните медицински кадри во Западна Европа не натера веќе одамна да зборуваме за „лекарски егзодус“. За само 10 години, бројот на лекари што побарале потврда од Лекарската комора дека активно се занимаваат со клиничка медицина, за да можат да работат во странство, се зголемил за 20 пати. Здружението на млади лекари излезе со податок дека над 1.200 лекари ја напуштиле државата. Тоа е голема загуба за една мала земја.

    • 20 пати се зголемил бројот на лекари што бараат да си одат
    • 1.200 лекари досега се иселиле

    Мирјана Бабамова , програмски координатор на здружението Хема: За да функционира еден здравствен систем, секако е потребно да се има стручни кадри. Сега да, тоа е проблем, одливот на доктори, затоа што на нив веќе не им се исплати овде да, не само за таа сума за која што работат, него и под тие услови да работат. Обично после специјализацијата одат во болниците, стекнуваат искуство, и увидувајќи ја фактичката состојба тука, многу од моите колеги имаат отидено надвор од државава.

    Мирјана Бабамова, која и самата е лекар, го следи здравствениот систем преку пациентски здруженија повеќе од 15 години. Парите се секогаш најголем проблем, вели таа, но проблем е и менаџирањето. Тоа што сите го видоа за време на ковид-кризата, неа и било познато уште одамна. Како што целото население има потешкотии да дојде до вакцина, така хронично болните пациенти со години имаат потешкотии да дојдат до лек. Причина е слабата заинтересиранот на фармацевтските компании за мали пазари, но и слабите напори на здравствените власти да доздадат контакти, да се поврзат подобро со компаниите и да го отворат патот до подобри лекови и побрзи набавки. Дел од тој проблем може да се реши и со регионално поврзување.

    Кога се ќе се стави на кантар, како знаеме дека еден систем е успешен? Општата здравствена состојба на луѓето е најдоброто мерило. Словенечките лекари добро го знаат тоа.

    Раде Прибакович Бриновец, Национален институт за јавно здравје на Словенија: Здравствениот статус на Словенците е многу добар. Но не може да се очекува дека само лекарите, или само министрите, може да не одведат таму. Здравјето, како врвно човеково право, треба да се заштити и да се подобри со соработка од сите институции, од почетокот до крајот.

    Бистра Ангеловска, професорка на Медицинскиот факултет при УГД: Потребна е подобра континуирана едукација и подобра едукација на сите учесници во здравствениот систем кои што ќе го промовираат здравиот животен стил, а и тоа е потребно исто така да биде стимулирано од страна на државата. Се знае на кој начин се стимулираат. Значи стимулацијата не е само во пари, може да биде и во награди, може да биде и во пофалби, може да биде и во истакнување на одредени истакнати работници кои што навистина посветено работат на подигање на здравствената култура.

    Ниската свест може да биде проблем, но поголем проблем е ако таа се користи само како изговор за префрлување на вината врз граѓаните.

    И за свеста има решенија, кои што се применуваат дури и онаму каде што состојбата е многу подобра, за да се подобри уште повеќе. Тоа се нарекува концепт на здравствена писменост, а одговорноста да ја развијат таа писменост е на институциите и на луѓето што ги раководат.

    Весна Керстин Петрич, директорка на Директоратот за јавно здравје на Словенија: Сега исто така ќе почнеме програма за да ги направиме луѓето посвесни  за тоа како можат најдобро да ги искористат услугите во локалната заедница. Ова го нарекуваме здравствена писменост, што значи дека јас како пациент знам точно што имам на располагање и како најдобро да го искористам тоа.

    Секогаш ќе има луѓе, или делови од населението, на кои што ќе им биде потребна поголема поддршка од другите. Делумно поради здравствената состојба, делумно поради социјалните услови. За тие да добијат квалитетна поддршка, потребно е да се подобри општата состојба на населението. А таа нема да се унапреди самата од себе.

  • ДА ТИ НАЦРТАМ: НЕ Е ДО МЕНЕ – СЛОГАН НА МАКЕДОНСКИТЕ ИНСТИТУЦИИ

    ДА ТИ НАЦРТАМ: НЕ Е ДО МЕНЕ – СЛОГАН НА МАКЕДОНСКИТЕ ИНСТИТУЦИИ

    НЕ Е ДО МЕНЕ

    Сите примери опишани во ова видео се вистински. Сe случуваат во Македонија. „На барање на преживеаните, имињата се сменети. Од почит кон оние кои не се веќе меѓу живите, се друго е кажано баш онака како што се случило“. *

    Иако темата има многу нијанси, сепак, она по што главно нашата администрација се разликува од онаа во европски држави кои ги цениме како средени, со функционален систем и одговорни институции, е нејзиниот слоган. НЕ Е ДО МЕНЕ.

    Пример прв. Нема учебници во училиште, веќе трет месец. Во обид да најдете одговор кај надлежните, од класниот раководител, директорот, министерството за образование, го добивате истиот одговор – Не е до мене. Иако сигурно сите тие земаат плата за да биде до нив и учебната година да почне со комплет учебници.

    Пример број два. За неполна година по породилиштата низ земјата умираат над 100 бебиња. Наместо да се истражат детално причините и чија е одговорноста за оваа трагична состојба и веднаш да се реагира, од лекарите, директорите на болниците, па до оние со политичка одговорност од највисок ранг го добивате истиот одговор: Не е до мене.

    И за третиот пример остануваме во болница. На преглед. Изнемоштени лица чекаат со часови да ја примат својата терапија или конкретно, хемотерапија. Нема ниту доволно столчиња за седење. Ќе тропнете од врата на врата да прашате зошто е така и тоа секој ден, ќе добиете одговор, Не знам, не е до мене.

    Четврт пример. Ако под вашата зграда има продавница за месо претворена во полукафана која со незаконски изведена вентилација загадува цела зграда, околината смрди, децата играат врз пластови засирена крв, а станарите не можат да отворат прозор, се обидувате да најдете која институција треба да преземе нешто. Веќе погодувате. Во општинскиот инспекторат за животна средина, во градскиот инспекторат, инспекциски совет, кај државните институции, кај сите што се платени од нас граѓаните, да не заштитат од тие што ни го загрозуваат правото на чист воздух и чиста животна средина, сите креваат раменици: Не е до мене.

    Петти пример. Паднал асфалт на улица, од камион со незаштитена приколица. Останува асфалтот и се претвора во џумка на која во наредните месеци, или години ќе внимавате да не скршите некој бандаж. Никој нема да го собере и се прашувате до кого е. Почнувате да се јавувате до надлежните и пак, не е до мене.

    Шести пример. Возила крнтии кои со децении стојат околу зграда. Ќе се јавите до општина и откако ќе ве извртат по повеќе одделенија и демек надлежни, ќе добиете одговор: Не е до мене.

    Пример број седум. Врева, метеж, лудување со автомобили среде ноќ на улица. Се јавувате во полиција. Ја знаете разврската нели, и самите сте се нашле во таа ситуација.

    Е сега, замислете на пазар да ви продаваат скапани домати или бајат леб и да морате да ги купите. Продавачот да крене раменици, да каже не е до мене, да ви ги земе парите, а да ви ја наполни торбата со скапани производи.

    Заклучок. Само државните институции во Македонија, платени со народни пари, го имаат луксузот да ви даваат скапани услуги, да ве шетаат од шалтер до шалтер, да креваат раменици и да велат Не е до мене. А, чекај, до кого е?

    *Цитат од сцената на отварање на серијалот Фарго

  • Да ти нацртам: НОСИТЕЛИ НА ПРОМЕНИ – Народниот правобранител на Шутка

    Да ти нацртам: НОСИТЕЛИ НА ПРОМЕНИ – Народниот правобранител на Шутка

    Порано како ракометарка требало да ја погоди мрежата на голот.

    Денес како активист треба да ја расплете мрежата на системот.

    Судбините на многу луѓе зависат од тоа.

    Секој човек има право на социјална сигурност, на здравствена заштита, секое дете има право на образование. Но не е доволно да се имаат правата.

    „Оваа капија што ја гледате позади мене е, клиниката Мајка Тереза е малку повеќе и потешко проодна за Ромите бидејќи се соочуваат се уште со дискриминација и несоодветен пристап од страна на одредени здравствени работници“.

    Задачата на Љатифе Шиковска е да се осигура дека оние што ги имаат правата навистина ќе ги добијат.

    Ова се луѓето што не чекаат решенија, туку ги бараат. Што не креваат раце, туку засукуваат ракави. Познати им се и пречките, и неуспесите, и тешките и сложени услови во кои треба да ја исполнат својата задача. Но не се откажуваат. Тие се НОСИТЕЛИ НА ПРОМЕНИ.

    Гинеколошко-акушерска клиника, 4:00 часот

    Љатифе добива повик среде ноќ.

    Пациентка пред породување не е примена бидејќи нема документи.

    „Јас веднаш се облеков и веднаш со такси дојдов на клиника за да овозможам безбедно породување на пациентката. И укажав дека на докторката дека вие како итни случаеви не смеете да ги враќате пациентите бидејќи се коси со законот за правата на пациентите и, за среќа, докторката веднаш реагираше, жената беше згрижена, и после 15 минути се породи. Што ќе се случеше ако јас не бев присутна тука? Дали постоеше опасност мајката и бебето да бидат во опасност ако не беа примени?“

    Љатифе Шиковска не е правник, ниту има правно образование. Законите, конвенциите, правилата на системот, ги научила во невладината организација „Амбрела“ во Шуто Оризари, каде што две децении работи на остварување на правата на Ромите. Тука тоа не се прави само со конференции и работилници. Треба да му се помогне на секој поединец посебно.

    Пример 1:

     – 250 требаше изводот да ми го дадат веќе. Да не плаќам више. Јас уште една плус му дадов.

    – Зошто? Како?

    – Па тој ме тераше дупло уплатница.

    – Чекај бе, како може дупла уплатница. Тие не ти ги важеше тој?

    – Важеше бе, како не важеше.

    – Ти сам тогаш беше?

    – Да онаа ја платив, и кажав дај и тоа уплатниците.

    – И ти му ги даде?

    – Да.

    – И зошто уште еднаш ти барал?

    – Па не знам.

    – И ти уплати?

    – Да.

    – Истиот ден?

    – Да.

    – Абе Кемо зашто бе така?

    – Тој бараше.

    – Па има шеф таму, ќе одиш кај шефот, шефе еве уплатници, тој уште ми бара мене. Научите се малку.

    – Ќе дојдеш ќе видиш. Што да правам.

    – Јас ќе ти се јавам утре или по задутре, ќе одиме заедно. Ќе ги спремиш документите и ќе одиме заедно на шалтер, јас ќе стојам на страна и да видам.

    Пример 2:

    – Четири ипол, направи наод, мислење во Симпо? Со лесна попреченост е, со тешка попреченост?

    – Па за тоа од комисијата му е решено, ми дадоа решение.

    – Му следува еднократна, му следува постојана парична помош?

    – Следува, да.

    – Во книшката има печат, има све што треба?

    – Све, да.

    – Добро, што е сега проблемот?

    – Сега проблемот ми е за превозите, да, за превозите.

    – За него или за тебе?

    – За што го носам на часови, значи вторник и четврток сме на часови одиме. Од десет излегувам до четири.

    – А, на вежби одиш. Во Симпо.

    – На вежби, да, одам на вежби.

    „Не секогаш државните службеници и оние институции каде што јас ја застапувам целната група со која работиме, не секогаш ги знаат одредени конвенции, дека Македонија е потписник, дека се ратификувани одредени конвенции во однос на правата и заштита на децата, да речеме во однос на економско јакнење и културолошко за жените генерално. За жал не секогаш тоа го знаат, па ние мораме да им укажеме на одредени законски регулативи, конвенциите кои се однесуваат во однос на човековите права, заштита на децата и други конвенции, така да со тек на времето одредени вакви бариери ги надминувавме“.

    Малата портокалова куќа на НВО Амбрела служи како едукативен центар. Но, и како центар од каде се решаваат проблемите на поединците со системот.

    „Јас не седам во канцеларија, мене канцеларијата ми служи само како еден технички сервис каде што се подготвувам, иначе во принцип сиве овие години работам на терен, бидејќи сметам дека токму на терен ја гледаш реалната состојба во однос на ситуацијата која се однесува на Ромите и врз основа на нивните потреби и проблеми ние креираме проекти“.

    Шиковкса денес е директорка на Амбрела. Ниту директорувањето не ја задржува во канцеларијата. Има многу проблеми да се решат. Немање лични документи, немање социјална помош, здравствено осигурување, пристап до образование, пристап до правата што се загарантирани, но не и достапни.

    „Еден од најгорливите проблеми во ромската заедница е токму немањето на лична документација“.

    Најновата бројка е 680 лица без документи. Најголем број деца. Ако е потребна ДНК анализа, постапките може да чинат неколку илјади евра. Луѓето без документи често се многу сиромашни.

    „Се уште имаме случаи кои ни чекаат од 2013, 14, 15, 16 сега најнови и 17 кои се уште ни се во постапка и се уште се во процес, и јас овде често доаѓам да видам до каде е постапката, кога ќе се издаде решение, бидејќи на овие лица и те како им е тешко. Премногу им е тешко бидејќи тие се невидливи за системот, се надвор од системот, и немаат права, на основни човекови права зборувам, каде што секое родено дете треба да има идентитет“.

    Секој може да се загуби во пополнувањето документи. Особено најранливите групи. Без помош, дури и за да пополнат барање, тие не би останале ниту на маргините на системот. Би биле исфрлени од него.

    „Се соочуваат со ситуација кога одредено право им е укинато поради икс причини, некогаш се оправдани, некогаш се неоправдани, тука ние нудиме и правна поддршка доколку сметаме дека одредено право без основа е укинато и поднесуваме претставки и жалби во подрачната единица за социјална заштита“.

    Оној што ги познава законите не може да биде измамен за своите права или за правата на оние на кои им помага. Тука спаѓа и правото на образование.

    „Законот за образование дозволува сите деца да се запишуваат во училиште, без разлика дали во тој момент има извод на родени или не. Законска обврска е на училиштата да ги примат. Ние овде во Браќа Рамиз Хамид немаме проблем. Но за жал имаме други општини каде што живеат Роми, а во моментот децата нивни немаат извод на родени, па доаѓаат до одредени административни бариери да не кажам и злоупотреба“.

    Со својата работа луѓето како Љатифе Шиковска станаа неформални народни правобранители на најранливите групи во општеството. Тие би се откажале од оваа функција под еден услов.

    „Нас ни е битно навистина, крајно време е да се најдат системски решенија, тие системски решенија мора да бидат со конкретни мерки и активности, акциони планови, стратегии, и посебни програми, преди се развојни, за да можат и Ромите да го најдат своето место во ова општество, бидејќи и ние придонесуваме кон просперитет и прогрес на нашата држава, бидејќи и јас учествувам преку одредени давачки кон државата и треба да знам каде се трошат моите пари. Како и секој граѓанин во нашата држава“.

    Ќе го спасите светот само ако им помагате на луѓето еден по еден. Се друго е романтизам и политика – Чарлс Буковски

    Катерина Спасовска Трпковска

  • Да ти нацртам: Носители на промени – Борецот од 29 февруари

    Да ти нацртам: Носители на промени – Борецот од 29 февруари

    Ретка болест е секоја болест што погодува мал процент од луѓето.

    Но, кога сте малкумина и системот тешко ве препознава.

    Овие болести тешко се дијагностицираат. А, и кога ќе се откријат лековите се многу скапи или ги нема.

    Весна Алексовска со децении се бори за подобрување на положбата на пациентите со ретки болести во Македонија.  Од седумгодишна возраст и самата боледува од ретка болест Гоше. Го формирала здружението Живот со предизвици за да им помага на лицата со ретки болести и нивните семејства. А и пред институциите дома и пред донаторите во странство да се настапува организирано.

    „Нашата идеја не е само да се критикува и плаче, ние гледаме освен забележување на проблемите да ги даваме и решенијата“.

    Според најновите истражувања во светот има околу 300 милиони луѓе кои боледуваат од некоја од 7000 болести кои се дефинирани како ретки. Но, не постои единствена бројка на пациенти во рамки на која некоја болест се смета за ретка. Една болест може да е ретка во една земја во светот, а во друга да е сосема вообичаена болест. (Овде да има некоја анимација, графика)

    „Според европската класификација, кога има еден на две илјади тогаш е ретка болест. Во Македонија, треба да има до 20 пациенти од една болест за да ги стават во програмата да се лечат од ретки болести, иако има други ретки болести според европската класификација, но, не се лекуваат во програмата за ретки болести и не се запишани во регистар. И тие добиваат лекови преку клиниките, Фондот за здравствено осигурување,  но има проблем за регистрација на етките болести, потребен е регистар за да имаме цела слика за ретките болести, кога и каде се појавуваат, во кои делови во земјата, да има рана дијагноза, рана терапија за да имаат поквалитетен живот и болните и нивните семејства.“.

    А, што ако се 21 пациент заболени, дали тоа не е ретка болест?

    „Пак е ретка болест, ќе добиваат лекови. Но, во моментот нема механизам кој би покажал да се префрлат на позитивна листа. Тоа го баравме ние. Баравме таа бројка да се промени и кога ќе станат повеќе од 20 да добиваат терапија. Бараме системски решенија оти во моментот ретките болести се надвор од законот. Системските решенија подразбираат регистар на ретки болести, регулиран увоз на тие лекови, покривање на трошоците, дистрибуција и грижа за пациентите. Не сакаме да зависиме од било кој поединец или министер, дали ќе има лекови или не, да бидеме оставени на негова милост и немилост“.

    „Ако тој реши да има средства да ги покрива, ќе ги покрива ако нема може да намали, а може и да нема лекови. Сакаме да се знае точно какви права имаат пациентите со ретка болест. Во моментот на пример за правата од социјална заштита, овие пациенти ги добиваат како луѓе со попреченост. Самите болести обично не се гледаат. Во труд и социјала му викаат дека нема попреченост туку болест која треба да се излечи. Таа не се лечи, може да се ублажи. Значи мора да има соработка меѓу институциите“.

    Борбата со институциите не е лесна. Замрсените лавиринти на повеќе министерства треба да се изодат, одговорните да се бркаат по ходници, настани, за да се привлече вниманието на оние кои донесуваат одлуки.

    Не ретко на тие ненадејни средби Весна носи и пациенти со ретки болести, се со цел да покаже дека помошта е навистина итна и неопходна. Родителите се принудени да се снаоѓаат, па дури и да шверцуваат лекови. Некои семејства поради немањето институционална помош решаваат и да се иселат со цел да обезедат пдообра помош за нивните деца. После години, упорноста почнува да ги дава првите резултати. Конечно доаѓа до организирана средба со тогашниот министер за здравство. Прв знак, прва мала победа, а потегот го прави Фондот за здравство во 2014 година. За прв пат се постигнува рефундирање на исхрана за пациенти со ретки болести.

    Потоа работите почнуваат да се менуваат. Во Фондот пристигнуваат повеќе пари, околу 100 пациенти почнуваат да се лекуваат со покривање на трошоците од страна на државата, а во 2015 се формира и регистарот за ретки болести.

    „Регистарот буквално започна од самите здруженија. Нашето здружение даде листа од сите пациенти што ги имавме, кои претходно ги консултиравме дали сакаат да го сториме тоа. Собраа и другите здруженија и така почна да се прави првиот регистар на ретки болести во Македонија“.

    На Весна Алексовска и е дијагностицирана ретката болест Гоше уште на седумгодишна возраст. Проценката на докторите била дека и останува уште една година живот. Весна и нејзиното семејство, од тогаш наваму пензионирале многу доктори на клиниката. Борбата со времето и болеста била долга и тешка и на финансиски и на психолошки план. Кога за прв пат е одобрена терапијата за оваа болест таа чинела половина милион евра на годишно ниво.

    Но, со појавата на интернетот многу работи се менуваат, а лекот станува достижен.

    Макар и како донација од производителот на кого Весна му испратила писма и документација за нејзината болест. Со вистинската терапија, работите почнуваат да се менуваат.

    „Денеска јас немам симптоми на болеста, со лекот следуваше и нормализација, добив и свое дете, имам семејство, работам..“

    За да им помогне и на други пациенти во 2009 година го формира Здружението Живот со предизвици. На 29 февруари, Светскиот ден на ретките болести ја прават првата прес конференција. Истата година прв пат е направена програма за ретки болести, само со една болест од која боледуваат 3 деца. Но досега, работите се драстично сменети. На подобро. Најмногу благодарение на нивниот ангажман и на сличните здруженија обединети во Алијансата за ретки болести.

    Здравствените институции денеска имаат повеќе слух за овие пациенти, лекови редовно се набавуваат, а регистарот се надополнува. Оваа година за прв пат се издвоени пари за генетски истражувања. Моменталната бројка на пациенти кои имаат ретка болест е 450, со околу 40 основни дијагнози..

    Околу 85 отсто од ретките болести се генетски, се наследуваат, некогаш преку двајцата родители, некогаш преку еден родител. Друг дел од ретките болести се автоимуни, а некои се инфективни. Најчесто се појавуваат во првите години, кај бебиња, деца, тинејџери. Но,има ретки болести се појавуваат и подоцна како возрасни. Нема правила, ретките болести се различни, со многу типови и подтипови.

    „За нас да се има ретка болест значи да се има предизвик кој треба да сенадмине. Како и сите други предизвици, финансиски предизвици, работа, потрага по вистински партнер. Со нив живееш доживотно, тоа се болести кои траат цел живот“

    Дијагностиката е непроценлива. Нема смисла да се дискутира дали има или нема пари за тоа.

    Но, за да се добие прецизна дијагноза некогаш се потребни и повеќе од 10 години.

    Тендерските постапки за набавка на лекови се уште траат по повеќе од шест месеци.

    Скапоцено време за овие пациенти.

    Катерина Спасовска Трпковска

  • Неспособноста ќе ја платиме со името

    Замислете…

    Ако ги трошевме народните пари за реконструкција на болниците, училиштата, тротоарите, улиците..

    Ако ни беше приоритет доброто јавно здравство, па да ги исчистевме и опремевме болниците..

    Ако не газевме кал по болниците..

    Ако имавме добро образование, опремени училишта, со исчистени клозети, со завеси на сите прозорци, кои би се купиле без донации од родители..

    Ако имавме добри учебници, достоинствена плата за професорите и учителите, со проверен учителски и професорски кадар, а не напикан по партиска и родниска линија..

    Ако имавме непартиско, непристрасно и професионално судство, да сакавме да избереме судии кои ќе судат според закон, а не според партија.

    Ако овозможевме граѓаните кога ќе излезат од домовите, да заминат на работа, а нивните деца на училиште, по чиста улица, среден тротоар и зеленило..

    Ако ги закрпевме улиците, направевме патишта.

    Ако наместо споменици градевме мостови, пречистителни станици..

    Ако имавме стручна а не партиска администрација..

    Ако не дозволувавме на црвено светло на семафор секогаш да поминуваатт уште три четири коли…

    Ако го почитувавме правото на животна средина на граѓаните, ако немавме кафеани и ресторани под секоја зграда чии камиони ги уништуваат тротоарите и зеленилото и тоа пред очите на инспекторите, полицијата.

    Ако не дозволувавме кафетериите, рестораните да ја заграбуваат јавната површина со амин на државата и инспекциите кои се платени да ги штитат интересите на граѓаните.

    Ако не ни беше приоритет доброто на кладилниците и казината кои ги има на влез од секоја втора зграда, туку образованието, здравството..

    Ако меѓу стотици казина и илјадници кладилници имавме барем една нова библиотека.

    Ако сакавме да ги натераме да си ја работат работата оние кои ги плаќаме да работат во интерес на граѓаните.

    Ако знаевме да направиме шахта, рамна со асфалтот.

    Тогаш немаше потреба да плаќаме со името. Или барем не толку скапо.

    Но, неспособноста да направиме систем кој на површина ќе ги исфрла способните, работливите и чесните е наша грешка, не е на Грција, ниту на Европската унија. Тоа е исто како некој коцкар, кој не знае кога да запре и става се поголем влог за да излезе од калта, а наместо тоа тоне. И продава се што има и негово и она што не е негово…

    *Идејата не е дека не треба да се направи компромис со Грција. Компромис ќе мора да се направи, но да биде достоинствен компромис за да го решиме ова прашање на нашиот пат кон иднината. А, не како сега да бидеме во позиција или име, или распад на држава.