Balkon3

Author: Balkon3

  • ДАЛИ ЛИЧИМЕ НА ЕУ: ЗДРАВСТВЕНА ПИСМЕНОСТ ЗА ПОДОБРО ЗДРАВЈЕ

    ДАЛИ ЛИЧИМЕ НА ЕУ: ЗДРАВСТВЕНА ПИСМЕНОСТ ЗА ПОДОБРО ЗДРАВЈЕ

    ЗЕМЈА НА СПОРЕДБА: СЛОВЕНИЈА

    Кога е човековото здравје во прашање, сите други проблеми одат во втор план. Правото на заштита на здравјето е највисокото човеково право. Неговото исполнување треба да биде најважната задача во еден систем.

    Душко Ѓорѓиев, претседател на здружението Нефрон: Ако вие секојдневно имате нови и нови одлуки кои што не соодветствуваат со потребите и стварните состојби во здравствениот систем, тогаш оправдано вербата на пациентите и граѓаните кон здравствениот систем во нашата држава се намалува.

    Често се вели дека здравјето е лична одговорност и секој поединец треба да се грижи за себе. Тоа е само делумна вистина. За здраво население е потребен добар здравствен систем, кој што ќе ги предвиди ризиците, ќе влијае на нивното намалување и ќе им пружи квалитетна помош и заштита на оние што им е најпотребна.

    Невозможно е да се замисли развојот на општеството без развојот на здравствената заштита. На правниот, образовниот, безбедносниот, економскиот и на сите други системи им треба здрав темел. Буквално здрав темел. Кај население што се соочува со сериозни здравствени проблеми, се друго ќе заостанува.

    „Дали личиме на ЕУ“ е прашање што по својата важност го надминува прашањето дали и кога ќе станеме членка на ЕУ. Тоа е прашање на можности и стандарди што овозможуваат подобар живот. На ангажманот на државните институции и на општеството во градењето подобро утре. Европа не треба да ја гледаме како симбол на совршенство, туку како симбол на желбата за усовршување. На желбата секој да ги ужива своите фундаментални права. „Дали личиме на ЕУ“ значи дали го заслужуваме епитетот „европски“, кога зборуваме за правата на човекот и на граѓанинот.

    ДЕЛ 1: Кампањска или постојана грижа

    • Лекции од пандемијата со Ковид-19
    • На средината на табелата според бројот на заболени
    • Во врвот според бројот на починати
    • Показател за лошата здравствена состојба на населението

    Хроничните болести се незаразна епидемија што се потешко го погодува човештвото. Секој трети човек на планетата живее со повеќе од една хронична болест. Само по себе тоа не мора да значи ништо, бидејќи со многу состојби се живее нормално, ако навреме се откријат и се спречи, односно забави нивниот развој. Затоа расте важноста на превентивната здравствена заштита.

    Бистра Ангеловска, професорка на Медицинскиот факултет при УГД: Tоа е еден од најзначајните сегменти на здравствените системи и на здравствената заштита воопшто заради тоа што сите светски пресметки укажуваат дека е многу поекономично да се превенираат болестите отколку да се лекуваат. Дали е кај нас добра превентивата? Веројатно не, покажуваат и сегашните предизвици со вирусот дека не.

    Поради различните методи и технологии на откривање, начини на водење статистика и друго, податоците колку хронични болни има во една држава не може да се искористат за да се направат споредби кое население е поздраво. Затоа, пак, бројот на починати лица помлади од 65 години поради болест, е многу посилен индикатор. Со 159 починати на 100 илјади жители, нашата држава е меѓу петте најлоши во Европа. Тоа е двојно повеќе од најдобрата членка на ЕУ – Луксембург.

    Најдобри резултати во нашиот регион има Словенија, со 121 починато лице на 100 илјади жители поради хронични заболувања. Но тоа е држава во која превентивната здравствена заштита е вкоренета во традицијата долго време, и е достапна на сите граѓани.

    • 159/100 илјади – смртност во С. Македонија
    • 80/100 илјади – смртност во Луксембург
    • 121/100 илјади – смртност во Словенија

    Раде Прибакович Бриновец, Национален институт за јавно здравје на Словенија: Превентивната здравствена заштита е достапна за секого во Словенија каде што има задолжително здравствено осигурување. Ова значи дека нема кофинансирање кога се дава услугата. Превентивните услуги се достапни во примарната педијатрија за деца и младинци, во примарната гинекологија за жените, во семејната медицина за возрасните, во стоматологијата за децата и за младинците, и секако во центрите за промоција на здравјето, за луѓето што влегуваат во активности со кои го менуваат животниот стил.

    Словенечките граѓани се свесни за потребата од превенција. Колку преземаат мерки зависи од нивните лични состојби и општествен статус, но сепак тој процент е висок. Кај родилките и децата е над 90 проценти. Кај возрасните, за кои што се спроведуваат скрининзи за различни видови рак, учеството е од 65 до 70 отсто.

    Раде Прибакович Бриновец, Национален институт за јавно здравје на Словенија: Овие граници се граници што ја осигуруваат целисходноста и ефикасноста на програмите. Затоа што сигурно еден доволен дел од населението, голем дел од населението е вклучен, па има исплатливост на програмите.

    Каде е проблемот со превентивната здравствена заштита кај нас? Двете држави излегоа од ист систем, иако и тогаш имаа разлики во стандардите. Сепак имаат слични пракси, како масовниот скрининг. Со таа разлика што тој некаде се прави целосно, а некаде прекинува среде патот.

    Мирјана Бабамова , програмски координатор на здружението Хема:  Потребно е да се зголемат методите за превенција и за рана дијагностика, од типот на почести скрининзи, организирање на национални скрининзи, на пример за рак на дојка, за рак на дебело црево. Тие скрининзи во државава ќе почнат да функционираат, меѓутоа негде ќе се најде во моментот, не се довршуваат до крај. Значи функционираше едно време национален скрининг за рак на дојка, сега не знам до, со ковидов измешани се многу работи и не знам до каде е стигната ситуацијата. Значи потребно е пациентите за овие болести кои што се превентабилни, кои што можат да се превенираат, да добиваат писмо преку матичниот лекар за да се јават на регуларна контрола.

    Не е доволно само да се создаде можноста за проверка и таа да трае додека трае одредена кампања. Потребно е да биде достапна постојано, и граѓаните дасе убедуваат да ја искористат. Словенечките искуства не учат дека проактивниот здравствен систем, оној што самиот ги повикува луѓето да се прегледуваат, е многу поефикасен од реактивниот – оној што само чека пациентите да му дојдат кога им е најтешко.

    Бистра Ангеловска, професорка на Медицинскиот факултет при УГД: Кај нас има дел од тоа, кај матичните лекари единстевно колку јас знам и стоматолози, се поставуваат тие цели кои се надвор од капитацијата, законски се одредени, значи има законска алатка со кој што тие мора одреден број на програмски активности, односно превентивни активности да спроведат. Но, промоцијата останува пак повеќе би рекла кога ќе се , кај нас кампањски се одвива кога ќе се тие светски едели на оваа болест, на онаа болест па тогаш нели малку кампањски ќе се направи некоја промоција за можна превенција и рано откривање на особено на незаразните заболувања кои носат големи животи и го нарушуваат квалитетот на животот.

    Весна Керстин Петрич, директорка на Директоратот за јавно здравје на Словенија: Имаме и организирани бесплатни скрининзи, значи овие бесплатни организирани скрининзи се такви што луѓето се повикуваат на скрининг, значи не мора самите да одлучат дека сакаат да одат на скрининг или не, туку добиваат писмо со кое се покануваат на скрининг за рак на дојката, за рак на матката кај жените, или за рак на дебелото црево. Но тоа не би било доволно ако не биде задолжително за докторите да ги обезбедуваат овие услуги за населението. Значи имаме регулативи со кои се осигуруваме дека децата, активното население и секако повозрасните, сите имаат превентивни прегледи во здравствените сервиси.

    Има два столба на кои се потпира превентивната здравствена заштита. Првиот е – кога ќе почне, не треба да се прекинува и секогаш треба да се наоѓаат начини и ресурси за да продолжи. Вториот е постојано да се поттикнува учеството и да се наоѓаат нови начини, со модификување на програмите, за тие да бидат искористени од што повеќе граѓани.

    Раде Прибакович Бриновец, Национален институт за јавно здравје на Словенија: Првата точка е стабилното финансирање. Клучните партнери, како Министерството за здравство и Институтот за здравствено осигурување со децении се посветени на финансирањето на превентивните програми. Како што реков, овие програми се достапни на секого со задолжително здравствено осигурување. Значи, без разлика на социјалниот статус, без разлика на вработувањето. Следната работа е, секако, постојан развој и менаџирање на програмите. И ова е работа на Националниот институт, кој за повеќето превентивни програми во Словенија е институцијата што обезбедува постојано пменаџирање на програмите. А тоа значи развој, тренинг, имплементација, поддршка, надгледување и евалуација.

    За жал, не е доволно само да се сменат одлуките и политиките за да се врати системот во нормала. Натрупаните состојби од претходно ги ограничуваат капацитетите што може да се посветат на превенцијата.

    Бистра Ангеловска, професорка на Медицинскиот факултет при УГД: Кај нас не функционира добро затоа што голем дел од здравствените работници се фокусирани повеќе на лекувањето отколку на превентивните активности бидејќи тоа не е доволно стимулирано.

    ДЕЛ 2: Здружени сили

    • Секој има право на превентивна здравствена заштита
    • Секој има право на соодветни медицински третмани
    • Сите политики треба да се водат на начин што овозможува подобра заштита на здравјето

    *Европска повелба за фундаментални права, член 35

    Капацитетите се проблем и за самата превенција. Ако ја споредиме македонската и словенечката пракса, нема да најдеме разлики во основата. Постојат програми за превентивна заштита, постојат обврски на лекарите, пред се на матичните лекари, да ги информираат пациентите за тоа, но дури и кога постои интерес од пациентите да ја искористат можноста, нема гаранција дека ќе им се исполни тоа. Преоптовареноста на здравствениот систем оневозможува флексибилност, па ако прегледот се пропушти поради неодложни обврски, прашање е кога ќе има друг.

    Бистра Ангеловска, професорка на Медицинскиот факултет при УГД: Неопходно е да е намалат административните процедури и времето на чекање со кој што луѓето би го направиле тоа. Значи имате вие добивате од матичниот лекар покана дека треба да направите мамографија, од матичниот гинеколог дека треба да направите мамографија, тоа му е во целите и тоа е убаво законски регулирано. Тој мора толку и во текот на една година на сите пациентки да ги прати да направат мамографија. И вие добивате писмо со кое, меѓутоа ако вие треба да идете и откажано и чекате и после пак идете уште еднаш, нема да губите работни денови нели, а не ве боли ништо и тоа е еден, една од причините со кои што, од кои што луѓто некогаш самите си одат против себе, не си ги исполнуваат.

    Подобрата поставеност на системот, во која тој ќе се приспособи на потребите и на можностите на граѓаните, наместо да ги тера тие да се приспособуваат на него, може да даде многу подобри резултати. Тоа го покажуваат словенечките и европските искуства. Еден од стратешките приоритети на нашата држава е изградбата на достапен, квалитетен и долгорочно-финансиски одржлив систем на здравствена заштита, кој ќе обезбеди нормални услови за работа на медицинскиот кадар, поголеми шанси за нивна специјализација, повисоки плати, и најважното – ставање на граѓаните во центарот на здравствениот систем и зајакнато чувство и одговорност на поединецот за сопственото здравје и здравјето на другите. Последното е далеку од исполнето. Не може да се исполни ниту ако прегледите станат задолжителни.

    Весна Керстин Петрич, директорка на Директоратот за јавно здравје на Словенија: Кога се вели задолжителна обврска, секако, ако граѓаните не сакаат да дојдат, нема да дојдат. Нема да бидат казнети ако не дојдат. Но во повеќето случаи, речиси во 99 проценти од случаите, луѓето ги користат овие можности.

    Задолжителни прегледи во државата има. Тоа се систематските, што се одржуваат периодично. Статистиките покажуваат дека од 800 илјади вработени, годишно со систематските прегледи се опфаќаат по околу 140 илјади, или 18 проценти. Но не е проблем само бројката, туку и квалитетот. Кога главната цел е да се утврди моменталната работна способност, наместо да се откријат некои почетни симптоми на кои што може да се реагира, прегледите се само испуштена можност за подобра превенција.

    • 800 илјади вработени
    • 140 илјади опфатени со годишни систематски прегледи
    • 18 отсто од вкупниот број вработени

    *Извор: Институт за јавно здравје

    Бистра Ангеловска, професорка на Медицинскиот факултет при УГД: Постоеа редовни систематски прегледи, постојат и сега според законот и одиме на тие систематски прегледи, се прават меѓутоа мора тоа да биде малку подобро уредено и да биде во специјализирани установи каде што само специјалист по медицина на трудот ќе може да ги прави и ќе се направат со веднаш добивање на резултатите, квалитетни систематски прегледи со кои што ќе се добие, ќе се добие слика за и евентуално рано откривање на некоја од болестите кои што може да се превенираат.

    Одбележувањето на разни светски денови, глобални недели или други моментални кампањи, никогаш не се доволни за да се постигнат добри превентивни резултати. Потребно е охрабрување и поттикнување на населението, и потребно е тоа да се прави постојано.

    Раде Прибакович Бриновец, Национален институт за јавно здравје на Словенија: Секако, треба да се осигурувате дека програмите се пристапни до секого, и дека има активен пристап до населението. Значи треба да ги поканите луѓето, треба да правите кампањи. Треба, како лекар, секако треба да се погрижите за вашите пациенти. Затоа мислам дека овие се големи достигнувања овде во Словенија.

    Користејќи го своето лекарско, наставно, научно и пред се животно искуство, професорката Ангеловска поставува едно клучно прашање – дали здравјето може да се остави само на здравствениот систем? Тој е дел од општеството во кое што функционира, и ако остатокто од општеството, ако другите системи не се потрудат за подобра здравствена состојба, за подобра превенција, здравствениот не може да го понесе тој товар самостојно.

    Бистра Ангеловска, професорка на Медицинскиот факултет при УГД: Потребен е еден континуитет и во законодавството и во образованието, во целиот едукативен процес, за да може да се обезбеди добра превентива. Никако не е тоа задача само на здравствените работници. Тие се главните носители на тие активности, меѓутоа пред се тоа е прашање на регулативата, на образованието, воспитно-едукативната дејност и се разбира на здравствената дејност веројатно најповеќе.

    Ова е нешто што во Словенија го имаат сфатено одамна. Виделе дека одреден дел од населението не ги користи превентивните мерки, и решиле да преземат посебни мерки за него. И решиле да не го прават тоа самостојно.

    Раде Прибакович Бриновец, Национален институт за јавно здравје на Словенија: Има, секако, не толку голем дел од населението, но еден важен дел, ранливиот дел од населението, кој што нема знаења, или здравствена писменост како што велиме сега, и нема ресурси да ја добие информацијата, да ја сфати информацијата и потоа да ја искористи можноста за да се вклучи во превентивните програми.

    Ранливите групи, поради различни причини, најчесто социјални, биле со послаба грижа за заштитата на здравјето. Затоа, со европски проект, во последните години во Словенија се развил модел во кој преку 25 здравствени центри им се врши дополнителна здравствена заштита. Во него се вклучени лекари, медицински сестри, но и претставници на локалните заедници, социјални центри, невладини организации. Сите тие заедно ги бараат најдобрите решенија како може да им се пристапи на ранливите категории и да се обезбеди нивното учество во подобрувањето на општото здравје на населението.

    Весна Керстин Петрич, директорка на Директоратот за јавно здравје на Словенија: Понекогаш ние од здравствениот сектор немаме доволно познавања на оваа популација, и затоа треба да го искористиме знаењето на невладините организации и на социјалните центри, не ги споменав социјалните центри, за да им се пристапи на овие луѓе и за тие да разберат дека ова постои за нив, дека не се наплаќа и дека треба да одат.

    Сите овие напори се потребни за да се постигне една цел – подобра здравствена заштита на населението. Секако, на крајот одговорноста е на поединецот, но само откако државата направила се што е во нејзината моќ за да му овозможи превентивна здравствена заштита и да го поттикне да ја искористи таа можност. Спротивната пракса носи многу тешки последици. Тие се согледуваат во статистиките за предвремена смрт од хронични заболувања.

    Мирјана Бабамова , програмски координатор на здружението Хема: Затоа што сега пациентите ќе се јавуваат во касна фаза, кога опциите за третман се многу мали. Бидејќи опциите за третман се мали, ќе се зголеми морталитетот од малигните заболувања. И тоа би требало да го знаат здравствените власти, значи ковидов како ковид-19 ќе помине, нема вечно да трае пандемијата, меѓутоа ќе се соочуваме со пандемија од рак во иднина.

    Има случаи кога не се може ништо против природата. Но многу често високата стапка на смртност не е резултат на судбината, туку на пропуштената шанса навреме да се реагира.

    Бистра Ангеловска, професорка на Медицинскиот факултет при УГД: Имаме ние многу голем морбидитет и морталитет од незаразните хронични заболувања чие што рано откривање со денешните технологии може значително да ги намали компликациите од болеста да го продолжи животниот век на луѓето и истовремено да им обезбеди подобар квалитет на животот.

    ДЕЛ 3: По патот низ ходниците

    • Годишно во здравството се трошат по околу 700 милиони евра
    • 55% се за лекување
    • 2% се за превенција

    *Извор: Државен завод за статистика

    Морталитетот не е единствената штетна последица на немањето доволно квалитетна превенција. Со ненавременото откривање и третирање на многу состојби, се зголемува бројот на лица со потешки заболувања, на кои што им треба постојана грижа и третмани. Лица што ги полнат ходниците и чекалниците. Лица чиј што живот се претвора во едно долго лекување што им го преокупира секојдневието и што никогаш не завршува.

    Душко Ѓорѓиев, претседател на здружението Нефрон: Секојдневието на секој пациент во денешни услови е талкање по лавиринтите на здравствениот систем. Значи пак ќе повторам. Матичните лекари се оставени само на себе како административци иако тие најдобро ги познаваат пациентите и тие треба да го поднесат најголемиот товар сега затоа што на тој начин ќе бидат покриени сите пациенти.

    Мирјана Бабамова , програмски координатор на здружението Хема: Во принцип има придвижување, значи не можеме да речеме дека нема, затоа што многу терапии кои што не ни беа достапни да речеме пред десет години, а во другиве земји беа достапни, сега ги има и во Македонија. И многу нови дијагностички третмани, да, значи има придвижување, меѓутоа некако многу споро иде.

    Подобро е да се спречи отколку да се лекува. Тоа е лекција што ни ја оставиле претците. Но тешко е кога капацитетите за спречување се мали, а за лекување уште помали.

    Мирјана Бабамова , програмски координатор на здружението Хема: Како сиромашна земја, која што нема секогаш пристап до соодветен здравствен систем како што има во ЕУ земјите, нашиве пациенти не се којзнае колку задоволни. Од типот што ние генерално немаме пристап до таа терапија, не само за хематолошки малигнитети, туку и за многу други видови, типови заболувања, кои што ги имаат западните земји и пациентите во Европската унија, кои што ги имаат за лекување на соодветни заболувања.

    Здравствениот систем е пример за тоа како многу големи зборови останале само на хартија. Зборови како „подобрување на квалитетот“ или „приспособување на услугите кон потребите на пациентите“. Сето тоа може да се види во државните стратегии и во акциските планови. Но кога еден пациент ќе тргне по ходниците, реалноста е поинаква.

    Душко Ѓорѓиев, претседател на здружението Нефрон: Немање на соодветни лекови или застарени застарени лекови, 10 години нема ставено нов лек на позитивната листа со образложение дека имаме гломазни комисии кои се нефункционални. Сето тоа може да се смени преку ноќ и да се реши ако политиката ги тргне рацете од здравството, а здравството е репер на уреденоста на една држава. Многу работи не може да се решат ако немаме добро здравство, ако немаме добар образовен систем. Без тоа, нашата иднина е под знак прашалник.

    Мирјана Бабамова , програмски координатор на здружението Хема: Има на пример пациенти со хематолошки малигнитети, кои што им се случува по два месеци да немаат пристап до терапијата, затоа што не е добро изменаџирано како се врши тој тендер за набавка. Значи тоа треба на пример да се знае однапред, од сега за во октомври, за кои лекови имаме дефицит, да се обезбедат. Кај нас секогаш доаѓа се во последен момент.

    Некои наши сограѓани на најтешкиот можен начин сфатиле дека колку поголеми им се потребите за лекување, колку подалеку треба да одат во здравсвениот систем, толку поголеми пречки ќе се исправаат пред нив. Затоа промените мора да почнат уште во првите чекори, кај лекарот што, наместо да е во тек со состојбите на секој пациент, е во тек со книговодствените здравствени работи.

    Душко Ѓорѓиев, претседател на здружението Нефрон: Ако матичните лекари кои што најдобро ги познаваат своите пациенти се сведени на административци и не можат да креираат упати и дури и кога ќе креираат упати, пациентите не можат соодветно да бидат примени и лечени, или во овој случај кога ние имаме недостиг на персонал, недостиг на капацитети и тие пациенти ги препуштиме во рацете на несоодветни стручни луѓе, специјализанти или студенти по медицина да ги лечат, а тие се во најтешка форма на болест и во импровизирани капацитети се прифаќаат, тогаш е јасно дека нивното лечење е под знак прашалник.

    Само кога сите други проблеми ќе се надминат, ќе мораме да се свртиме кон личната одговорност на луѓето. Дури и тука, не можеме да оставиме секој самостојно да одлучува како ќе се однесува. Личното здравје и личната здравствена состојба се дел од колективната состојба. Во времиња кога на интернетот се шират опасни теории на заговор, штетата од верувањето во нив не ја трпат само оние што ги слушаат, туку и сите други.

    Бистра Ангеловска, професорка на Медицинскиот факултет при УГД: Ние сега немаме таков проблем со навиките на луѓето кои што се со пониска образовна структура. Имам впечаток дека тие повеќе ни веруваат и повеќе веруваат на науката и се потпираат на неа отколку луѓето кои што имаат високо образовна структура, но се служат баѓ со овие алатки, а се служат се разбира несоодветно. Значи не е доволно на интернет да се прочита нешто и со тоа да станеш лекар или фармацевт или она што си избрал да станеш.

    И со сите проблеми, пропусти, недостатоци и недоречености, професорката Ангеловска е убедена дека македонските граѓани можат да се потпрат на здравствениот систем, поради еден негов квалитет – луѓето. Но, ова е квалитет кој, за жал, се повеќе се губи. Иселувањето на високостручните медицински кадри во Западна Европа не натера веќе одамна да зборуваме за „лекарски егзодус“. За само 10 години, бројот на лекари што побарале потврда од Лекарската комора дека активно се занимаваат со клиничка медицина, за да можат да работат во странство, се зголемил за 20 пати. Здружението на млади лекари излезе со податок дека над 1.200 лекари ја напуштиле државата. Тоа е голема загуба за една мала земја.

    • 20 пати се зголемил бројот на лекари што бараат да си одат
    • 1.200 лекари досега се иселиле

    Мирјана Бабамова , програмски координатор на здружението Хема: За да функционира еден здравствен систем, секако е потребно да се има стручни кадри. Сега да, тоа е проблем, одливот на доктори, затоа што на нив веќе не им се исплати овде да, не само за таа сума за која што работат, него и под тие услови да работат. Обично после специјализацијата одат во болниците, стекнуваат искуство, и увидувајќи ја фактичката состојба тука, многу од моите колеги имаат отидено надвор од државава.

    Мирјана Бабамова, која и самата е лекар, го следи здравствениот систем преку пациентски здруженија повеќе од 15 години. Парите се секогаш најголем проблем, вели таа, но проблем е и менаџирањето. Тоа што сите го видоа за време на ковид-кризата, неа и било познато уште одамна. Како што целото население има потешкотии да дојде до вакцина, така хронично болните пациенти со години имаат потешкотии да дојдат до лек. Причина е слабата заинтересиранот на фармацевтските компании за мали пазари, но и слабите напори на здравствените власти да доздадат контакти, да се поврзат подобро со компаниите и да го отворат патот до подобри лекови и побрзи набавки. Дел од тој проблем може да се реши и со регионално поврзување.

    Кога се ќе се стави на кантар, како знаеме дека еден систем е успешен? Општата здравствена состојба на луѓето е најдоброто мерило. Словенечките лекари добро го знаат тоа.

    Раде Прибакович Бриновец, Национален институт за јавно здравје на Словенија: Здравствениот статус на Словенците е многу добар. Но не може да се очекува дека само лекарите, или само министрите, може да не одведат таму. Здравјето, како врвно човеково право, треба да се заштити и да се подобри со соработка од сите институции, од почетокот до крајот.

    Бистра Ангеловска, професорка на Медицинскиот факултет при УГД: Потребна е подобра континуирана едукација и подобра едукација на сите учесници во здравствениот систем кои што ќе го промовираат здравиот животен стил, а и тоа е потребно исто така да биде стимулирано од страна на државата. Се знае на кој начин се стимулираат. Значи стимулацијата не е само во пари, може да биде и во награди, може да биде и во пофалби, може да биде и во истакнување на одредени истакнати работници кои што навистина посветено работат на подигање на здравствената култура.

    Ниската свест може да биде проблем, но поголем проблем е ако таа се користи само како изговор за префрлување на вината врз граѓаните.

    И за свеста има решенија, кои што се применуваат дури и онаму каде што состојбата е многу подобра, за да се подобри уште повеќе. Тоа се нарекува концепт на здравствена писменост, а одговорноста да ја развијат таа писменост е на институциите и на луѓето што ги раководат.

    Весна Керстин Петрич, директорка на Директоратот за јавно здравје на Словенија: Сега исто така ќе почнеме програма за да ги направиме луѓето посвесни  за тоа како можат најдобро да ги искористат услугите во локалната заедница. Ова го нарекуваме здравствена писменост, што значи дека јас како пациент знам точно што имам на располагање и како најдобро да го искористам тоа.

    Секогаш ќе има луѓе, или делови од населението, на кои што ќе им биде потребна поголема поддршка од другите. Делумно поради здравствената состојба, делумно поради социјалните услови. За тие да добијат квалитетна поддршка, потребно е да се подобри општата состојба на населението. А таа нема да се унапреди самата од себе.

  • ДАЛИ ЛИЧИМЕ НА ЕУ: Родова еднаквост – Нееднаква еднаквост

    ДАЛИ ЛИЧИМЕ НА ЕУ: Родова еднаквост – Нееднаква еднаквост

    ЗЕМЈА НА СПОРЕДБА: ШВЕДСКА

    Можеби најдобриот пример за тоа колку тешко се остваруваат човековите права и колку труд треба за тие да се одржат е борбата за родова еднаквост. И по век и половина унапредување на правата, повеќето општества во светот се уште бараат начини за подобрување на положбата на жените и обезбедување еднакви правила на игра за сите.

    Марија Савовска, извршна директорка на Акција Здруженска: Јас не би ги нарекла проблеми на жените туку проблемите на општество кои се прекршуват врз грбот на жените и се условени од културни норми кои во основа се патријархални и се пресликуват во сите институци на општеството. Потребен е институционалнит одговор за да се справуваме со овие појави.

    Тука не станува збор за дискриминација врз специфични групи, туку врз половина од населението, на кое со векови му е кажувано дека треба да си го знае местото, додека другата половина, машката, требало да си ја бара среќата.

    Многу неповолни состојби од минатото се одамна надминати во Европа. Некои европски земји, како скандинавските, служат како пример за другите. Од нив може да се научи не само  како да ја подобриме состојбата денес, туку и како оваа борба треба да се води во иднина, бидејќи таа не престанува, само ги менува формите и краткорочните цели.

    „Дали личиме на ЕУ“ е прашање што по својата важност го надминува прашањето дали и кога ќе станеме членка на ЕУ. Тоа е прашање на можности и стандарди што овозможуваат подобар живот. На ангажманот на државните институции и на општеството во градењето подобро утре. Европа не треба да ја гледаме како симбол на совршенство, туку како симбол на желбата за усовршување. На желбата секој да ги ужива своите фундаментални права. „Дали личиме на ЕУ“ значи дали го заслужуваме епитетот „европски“, кога зборуваме за правата на човекот и на граѓанинот.

    ДЕЛ 1: Поделба на моќта и на одговорноста

    Повелбата за на ЕУ за фундаментални права вели:

    • Еднаквоста меѓу жените и мажите ќе се спроведе во сите области, вклучително во работата и во платата.
    • Принципот на еднаквост не треба да биде пречка за да се спроведат мерки што ќе му дадат предност на родот што е во подредена положба.

    Снежана Калеска Ванчева, пратеничка од СДСМ: Женските права се дел од човековите права. Ние не можеме да говориме за човекови права ако имаме дисбаланс помеѓу половите.

    Во 19 и во 20 век, а за жал во некои делови од светот и денес, главната борба беше да им се дозволи на жените да гласаат. Денес борбата е за нивниот глас навистина да се слушне. Во денешно време, рамноправноста на жените не се гледа според тоа какви можности им се признаени со уставите и со законите, туку според тоа колку жените учествуваат во таканаречениот „процес на донесување одлуки“. Тоа е само убаво спакуван термин што во превод значи колку жените се застапени во политиката и во бизнисот.

    Лидија Трипуноска, генерален менаџер на агенцијата Марили: Имаме високо образован женски кадар во изминатие 19 години, од 2000 до 2019, тој процент е 59% во однос на машкиот пол, а минатата година статистиката за жени со магистерски студии изнесувал 61,01% , за докторки дисертации изнесувал 59%, кога тоа ќе се спореди со само 33% жени на лидерски односно меаџерски управувачки позици доаѓаме во сознание дека можностите за напредување на високи позиции на жени се дупло помали во однос на она што го имаме како образование.

    • Дипломирани: 59% жени, 41% мажи
    • Магистрирани: 61% жени, 39% мажи
    • Докторирани: 59% жени, 41% мажи
    • Лидерски позиции: 67% мажи, 33% жени

    Но, не е мерило само учеството, туку и реалното влијание. Маргинализацијата на жените може да постои и онаму каде што сите нивни права се признаени и тие учествуваат во сите процеси, ако нивното учество е формално и ако немаат реално влијание.

    Марија Савовска, извршна директорка на Акција Здруженска: Не е доволно само да ви бидат пристуни туку и да можат и да влијаат на она што подразбира одлука на начинот со кој ќе се обликува едно општество. Тие не се во состојба, односно, немаат доволно моќ заради ова појава да влијаат на околностите кои подразбираат и секојдневно живеење и искористување на општествените ресурси.

    Како изгледа тоа можеме да видиме низ примерите од домашната политика.  Таму каде што жените се дел од група и има квоти за нивното учество, има поголем баланс. Онаму каде што моќта е во рацете на поединецот, тој поединец е многу почесто маж. Несразмерно многу почесто.

    Жаклина Пешевска, пратеничка од ВМРО-ДПМНЕ: Можеме да забележиме дека по редоследот на мандати имаме нон стоп зголемување на бројот на жени во Собранието што не е случај со градоначалнички и министерки.

    Арта Биљали Зендели, пратеничка од ДУИ: Вистина е дека имаме мал број на министерки и градоначалнички. Ние ја имаме градоначалничката на најголемата урбана општина во Македонија, Теута Арифи, но тоа не е се и тоа не е доволно. Мислам дека единствен механизам за упнапредувањие на ова позиција за жал е само водедување на квотите во тие позици и гледаме дека во Собранието и во советничките листи на општини имаме поголема застапеност на жените и тоа доаѓа како резултат на квотите кој што ги ба изборниот законик. Ниту една жена па ни јас, никогаш не би сакала да се гледам себе си како квота.

    Како го решиле тоа подобрите од нас? Шведска, членка на Европската унија од 1995 година, важи за една од земјите лидери според еднаквоста на положбата на жените. Но исто така е земја што не ја туркала еднаквоста сосила, со политички декрети и квоти.

    Сара Ветергрен, заменик-градоначалничка во Малме, Шведска: Никогаш не воведовме квоти во Шведска. Има голема дебата околу тоа, особено кога станува збор за одборите во големите компании, бидејќи таму се уште има доминација на мажите, но кога е политиката во прашање, имаше дискусии за тоа, особено во минатото, за тоа дали политиката е доминантно машка или женска, но никогаш не го применивме тоа. Мислам дека со самото тоа што ја имавме дискусијата придонесовме многу. Денес, како што можеме да видиме, состојбата е мошне еднаква кога станува збор за мажите и жените во политиката.

    Ана Лена Бом, претседателка на Комитетот за мали и средни претпријатија на Бизнис Европа, Шведска: Мислам дека политичарите не треба да решаваат за еднаквоста во професионалниот живот. Мислам дека пазарот треба да одлучи, и луѓето што работат таму. Исто така мислам дека жените треба повеќе да го искористат градењето мрежи.

    Понекогаш самите политички партии можат да придонесат за да се зголеми бројот на жени на одлучувачки позиции. Многу е поважна нивната волја навистина да го постигнат тоа, отколку само да ги наполнат квотите.

    Снежана Калеска Ванчева, пратеничка од СДСМ: Јас ќе ви кажам Индија како стигна до жени градоначалнички. Направија општествен консензус и одредија во кои градови и провинции ќе се договорат дека сите партии ќе кандидираат жени за пратенички и натпреварот да биде помеѓу жени затоа што се видело дека ако не го направат тоа никогаш нема жена да дојде или никогаш или многу ретко, многу тешко доаѓа на таква позиција.

    Марија Савовска, извршна директорка на Акција Здруженска: Не гледаат долгорочно решение туку гледаат да ги подобрат статистичките податоци наместо да обезбедат реални подобрувања во секојдневието.

    Кога женското учество во одлучувањето се сведува на статистика, јасно е дека општеството не се откажало од идејата за традиционалната улога на жената во домот. Во нашата скорешна политичка историја паметиме и честитки за Осми Март од политички субјекти, во кои тие, спротивно на целата логика на празникот, ја честитале улогата на жената како мајка и како столб на семејството.  Во такви услови, за една жена да може воопшто да влезе во квотата и да се занимава со политика, потребен е еден клучен фактор.

    Арта Биљали Зендели, пратеничка од ДУИ: Особена подршка во мојата  професионален живот и семејениот живот ми дава мојот сопруг. Неговата подршка не изостанувала и порано и мислам дека токму тоа подршка и доверба се клучни фактори за мојот тивок но постојан напредок во кариерата.

    Снежана Калеска Ванчева, пратеничка од СДСМ: Eдноставно чекав моите деца веќе да пораснат, тие веќе беа да кажам некаде на завршување на средно школо односно некаде на почеток на факултет кога јас, во договор со моето семејство решив дел од своето време да го посветам на активно вклучување во политиката затоа што почувствував дека имам што да дадам во тие години.

    ДЕЛ 2: Гарантирана или условена женска самостојност

    • Во Шведска 42% од менаџерите и 36% од членовите на управните одбори се жени
    • Во Р.С. Македонија жени се 30% од менаџерите и 22% од членовите на управните одбори
    • Министерки во шведската влада – 12 од 23, во македонската – 4 од 20
    • 93 од 290 шведски општини ги водат жени-градоначалнички (32%)
    • Во македонските општини во 2009 се избрани 0 градоначалнички, 4 во 2013 и 6 во 2017 (7%)

    Ана Лена Бом, претседателка на Комитетот за мали и средни претпријатија на Бизнис Европа, Шведска: Жените се поставуваат малку позаштитнички во однос на семејството и самите избираат да паузираат две години, во годините кога децата им се мали. Тогаш повеќе време посветуваат на семејниот живот. Во тој период. Но потоа се враќаат во рабтниот живот и добиваат извршни канцелариски работни места.

    Сара Ветергрен, заменик-градоначалничка во Малме, Шведска: Понекогаш зборуваме тука за двојниот товар на жените, бидејќи од една страна треба да направите кариера, да бидете многу активни во вашата професија, а од друга се очекува од вас да бидете активни во домот. Значи ако видиме кој пати од стрес или од други слични состојби, ќе видиме дека тие се многу почести кај жените отколку кај мажите.

    Снежана Калеска Ванчева, пратеничка од СДСМ: Тоа чувство најмногу им припаѓа на жените, веројатно е во природата, во биологијата, бидејќи ние сакаме да бидеме реализирани и како мајки, како сопруги, сакаме да одговориме професионално и да бидеме вклучени во креирањето на реалните политики кои што го движат општеството напред. Но, сакаме кога тоа го правиме, сакаме секаде да дадеме се од себе, максимално.

    Ако во некоја земја има повеќе можности за жените да учествуваат во политиката, бизнисот и во јавниот живот, тоа не значи дека тие таму целосно ја загубиле улогата што ја имаат во семејството и во домот. Тоа не е улога што жените сакале целосно да ја отфрлат, туку да ја редефинираат, за да не им биде пречка во професионалниот развој.

    Ана Лена Бом, претседателка на Комитетот за мали и средни претпријатија на Бизнис Европа, Шведска: Денес има многу жени на високи извршни функции во големи компании, и мислам дека имаме постигнато голем напредок на тоа поле. Сепак, се чини дека жените мораат да го забават својот напредок, затоа што често тие преземаат поголема одговорност за семејството.

    Сара Ветергрен, заменик-градоначалничка во Малме, Шведска: Гласот на жените навистина се слуша, дефинитивно, но ако видите какви позиции добиваат жените, се уште има машки области и женски области. Мислам, ќе најдете и мажи во типични женски области како образование, здравство, но почесто ќе ги најдете во машките области како инфраструктура, сообраќај, а жените за потрадиционалните женски области како здравство, образование. Мислам не е до толку, ќе најдете мажи и жени на двете страни, нема остра линија, но дефинитивно има тенденција жените да бидат одговорни за, на пример и климата е женска област, за таканаречените помеки области.

    Ана Лена Бом е жена со големо искуство во бизнисот во Шведска и во Европа. Сара Ветергрен има богата политичка кариера. Двете ги посведочиле големите промени низ изминатите децении што им овозможиле на жените да заземаат се посилни позиции и да споделуваат се поголем дел од одлучувачката моќ во шведското општество.

    Дека тоа не дошло по цена на напуштање на семејната улога, најдобро покажуваат статистиките за раѓањето деца. И покрај силното присуство на жените во јавната сфера, стапката на наталитет во Шведска е околу 1,8, меѓу највисоките во Европа, веднаш по Франција. Кај нас, со стапка од 1,3, наталитетот е меѓу најниските на континентот, заедно со Италија и со Малта. Дали постои магична формула како тоа е постигнато? Секако дека постои. Само не е многу магична.

    • Шведска – 1,8 деца на една жена
    • Франција – 1,9
    • Северна Македонија – 1,3
    • Италија – 1,3
    • Малта – 1,2

    Сара Ветергрен, заменик-градоначалничка во Малме, Шведска: Можностите што тука ги имаат жените за да градат кариери, во политиката или во друга област, доаѓаат од бесплатната грижа за децата што ја имаме во Шведска. Парите не се пречка, ако сакате да градите кариера имате задолжително и бесплатно згрижување на децата, каде што можете да ги оставите откако ќе наполнат една година, и тоа е од голема помош. Би рекла дека системот на социјална заштита, онака како што е направен во Шведска, им овозможи на жените да градат кариери. И мислам дека тоа е клучниот фактор, многу повеќе од квотите или од нешто друго.

    Ана Лена Бом, претседателка на Комитетот за мали и средни претпријатија на Бизнис Европа, Шведска: Другите фактори за промена беа реформите што ги направија политичарите, на пример грижата за децата, како и породилното отсуство, кое што мора да биде поделено до одреден степен меѓу родителите, или тие можат да избираат кој родител ќе биде на отсуство и како да го поделат. Сето тоа беше од голема корист, секако.

    Сите ученици во оваа скандинавска земја учат како се води бизнис и како да станат претприемачи. Тоа значи дека на сите деца, машки и женски, им се всадува идејата дека можат да постигнат нешто во животот и во професијата. Општеството не им наметнува улоги, туку самите треба да си го најдат своето место. Високо развиениот социјален систем многу помогнал во тоа, но сега се размислува за негово унапредување, за да може да им помогне и на младите жени што почнуваат свој бизнис.

    Ана Лена Бом, претседателка на Комитетот за мали и средни претпријатија на Бизнис Европа, Шведска: Проблем имаат помладите жени, кога се на возраст на која основаат семејство. Тогаш тие се воздржуваат од спроведувањето на своите бизнис идеи, бидејќи нема мрежи за социјална сигрност за нив. Тие не се направени за претприемачи. Направени се за вработени. Особено кога имате нов стартап бизнис, да го земеме тоа како пример. Ако имате нов стартап, голема е веројатноста дека ќе немате плата во првите две години, или барем во првата година, бидејќи вашиот бизнис е во почетна фаза. И ако тогаш треба да одите на породилно отсуство, тогаш немате сигурни приходи за време на тоа отсуство.

    Ако нема системски решенија што ќе и овозможуваат на жената повеќе време за себе и за својата кариера, таа ќе зависи од поддршката на семејството и на локалната средина. Тогаш нема рамноправност, туку ќе напредуваат само оние жени што имале среќа или се избориле да ја добијат таа поддршка. За жените да не зависат од толку субјективни фактори, потребни се мерки и политики. Токму како што се наложува во Европската повелба за фундаментални права.

    Снежана Калеска Ванчева, пратеничка од СДСМ: Креирањето на реалните политики за поддршка токму на ова што го говорам за да може балансот да се направи е многу битна работа. Значи борбата за поддршка преку вистинско згрижување на децата, потоа преку флексибилното работно време, грижата за возрасните и секако да се изедначи платеноста на трудот бидејќи факт е и тоа не е само кај нас туку е во целиот свет дека жените се помалку платени за ист вложен труд, за иста позиција работна.

    За сето тоа не требаат само одлуки на хартија. Треба парите на граѓаните да се вложат во остварување на вистинските цели.

    Сара Ветергрен, заменик-градоначалничка во Малме, Шведска: Ако сакате да имате силен социјален систем, тогаш треба да плаќате даноци. Треба луѓето да имаат волја да ги плаќаат даноците и да придонесуваат за општеството, а тоа може да биде предизвик за многу земји. Но во Шведска иако имаме мошне високи даноци, сепак голем дел од нив се враќаат кај граѓаните како услуги, и без тој систем би било невозможно за жените да работат колку што работат денес. Значи тоа е клучно, би рекла.

    Тоа е многу потешко кога во едно општество има распространета корупција и недоверба во системот, бидејќи граѓаните речиси не гледаат корист од тоа како им се трошат парите.

    Сара Ветергрен, заменик-градоначалничка во Малме, Шведска: За да сакаат граѓаните да ги плаќаат даноците, треба да знаат дека нивните пари се користат на најдобар начин. Ако го немате тоа, тогаш нема да сакаат да си ги платат даноците.

    ДЕЛ 3: Уште долг пат до целта

    • Дискриминацијата доаѓа во многу форми
    • Односот на општеството кон успешните жени
    • Реалните можности на жените да ги остварат своите амбиции
    • И најмногу од се, примената на сила

    Арта Биљали Зендели, пратеничка од ДУИ: Жената во политика не треба да биде табу, не треба да биде тивок глас, туку треба да тежнее кон што повисоки општествени функци, бидејќи жената тоа може да го прави. Никогаш не сум го гледал родот или полот како фактор кој одлучува за успехот на една индивидуа и силно вервуам дека тоа е повеќе работа на интегритетот, на способностите, на интелектот, на волјата, но и на моментумот.

    Жените се бореле стотици години за да го добијат своето место во политиката. Се уште се борат за да бидат еднакво почитувани.

    Сара Ветергрен, заменик-градоначалничка во Малме, Шведска: Ретко ќе видите забелешки и коментари за тоа како мажите се облечени, колку деца имаат, дали имаат деца воопшто, но тоа е мошне вообичаено за жените, особено за оние на повисоки позиции во политиката, како министерки и слично, особено ако се млади жени и имаат новороденче или мало дте, секогаш се наоѓаат прашања и коментари за тоа дали таа навистина е способна да се носи со ова, да биде и министерка и да чува мали деца.

    Жаклина Пешевска, пратеничка од ВМРО-ДПМНЕ: Стигматизацијата на жената во нашево општество е на многу повиско ниво отколку стигматизацијата кон мажите. Токму од тој момент дека нема доверба оти жените можат да бидат успешни на политичките функции , многу е полесно да сретнете напад врз жена, како тоа изгледа, каква фризура има, каква облека носи. Говорот на омраза е многу повеќе застапен према жените политичарки отколку према мажите политичари.

    Снежана Калеска Ванчева, пратеничка од СДСМ: Жената во политиката е изложена на многу, многу погледи, на многу, многу критики. Жената во политиката мора да внимава буквално на секој чекор. Значи таа кога ќе се појави на јавната сцена, прво е нејзиниот изглед, како се однесува, каква и е фризурата, какви и се чевлите, па дури потоа доаѓа аха па ај да видиме дали има нешто да каже, нешто што би било прифатливо. За мажите никогаш не се дискутира.

    Дури и во Шведска има примери што покажуваат дека сето ова е вистина. Пред само една година, градоначалничката на Стокхолм во интервју објаснуваше како е да се биде мајка и политичарка. Прашање што не им се поставува на мажите, дури и кога ќе добијат принова во семејството. Жените веќе покажаа дека знаат да го најдат балансот. Останува уште општеството да научи дека не треба да го поставува тоа прашање.

    Лидија Трипуноска, генерален менаџер на агенцијата Марили: Она што јас го имам како искуства низ изминативе 24 години е дека тие одлинчно знаат да се организираат. Знаат да го организират своето време, да го организират времете на своите тимови но знаат да го организират и времето во семејството, бидејќи и семејството е еден тим.

    Ана Лена Бом, претседателка на Комитетот за мали и средни претпријатија на Бизнис Европа, Шведска: Жените треба да научат подобро да го користат градењето мрежи. Сега гледаме некои промени, но генерално, мажите се подобри во градењето бизнис мрежи, каде што можат да си помогнат едни со други, како и мрежи од контакти што може да ги искористат во нивната професија. Жените повеќе градат социјални мрежи, што е различно. Но се чини дека ова се менува и многу жени сега се здружуваат и градат професионални бизнис мрежи како менаџерки или како сопственички набизниси, и почнуваат да ја разбираат потребата да се поддржуваат во вистинска насока во приватниот сектор.

    • Мажите градат професионални мрежи
    • Жените градат социјални мрежи
    • Овие работи полека се менуваат

    Жените секаде даваат клучен придонес во развојот на општествата. Прашањето за нивните права и положба е прашање дали тој придонес им е признаен или не.

    Марија Савовска, извршна директорка на Акција Здруженска: Експлатацијата на женската репродукција и недоволно вреднување на трудот на жените се манифестира како очекување од жените да произведуваат луѓе или да работат на огромен број неплатени работни часови поврзани со нега, грижа или одржувание на семејството. И тоа на ников начин не се вреднува во формалната економија.

    Правата секогаш одат заедно со можностите. Тоа не значи дека кога немаме можности треба да кренеме раце од правата, како што е случај во многу средини во нашата земја.

    Марија Савовска, извршна директорка на Акција Здруженска: Имате села кои освен една продавница, немаат ништо друго, ниту аптека, амбуланта, пошта.. Тие се изолирани од урбаните средини затоа што немат превоз, или превозот е скап и не можат да си го дозволат. Тоа ги ограничува жените, ги изолира во средините. Или немате елементарни основни услуги од типот на вода. Значи имаме ситуации каде жените стануваат во 4 наутро, ноќе, да полнат канти со вода зошто преку ден нема вода, или водата не е за пиење, или за користење. Како можете да очекувата од жена, еве во вакво село каде што има само една продавница, да има некаква амбиција? Или да ја оствари дури и ако ја има.

    Затоа се потребни добри политики на сите нивоа, како и финансирање на родовата рамноправност во секоја област. Потребна е ефективна координација на сите механизми што што работат на еднаквоста, како и вистинско спроведување на политиките. Токму жените во политиката можат да дадат најголем придонес во исполнувањето на тие цели.

    Жаклина Пешевска, пратеничка од ВМРО-ДПМНЕ: Доколку ние не се поддржуваме жена со жена и нашиот успех сами по себе не можеме да го вреднуваме, како што ви кажав, без добриот тим околу мене јас не можам сама да сум успешна. И тука мора да работиме ние жените сплотено.

    И од најдобрите можеме да научиме дека никаде не е совршено. Но колку е нашето општество далеку од целта покажува тоа дека ние се уште се соочуваме со најсериозните типови проблеми, како насилството, вознемирувањето и други тешки форми на дискриминација.

    Марија Савовска, извршна директорка на Акција Здруженска: Најтежок облик на дискриминација врз жените е насилство кое го гледам како алатка за дисциплинирање или контрола врз жените и која во основа предизвикува навистина драматични и психолошки, емотивни, физички, здравствени, економски, социјални и така натаму последици. И се манифестира на најразлични облици, она што е важно е дека тој вискок праг на толеранција на насилство воопшто  не се решава години наназад бидејќи она што податоците го кажуваат, тоа никако не се намалува. Не можете да очекувате било каков унапреден статус на жените доколку вие немате елементарна безбедност, ниту дома, ниту на улица, ниту на институци, ниту било каде.

    За да биде проблемот уште посериозен, повремено се слушаат коментари дека самите жени се тие што се доведуваат во подредена состојба, бидејќи законите им ги даваат сите можности да се оттргнат од неа. Тука најдобро се гледа разликата меѓу давањето права и овозможувањето услови за тие права да се искористат во реалноста.

    Марија Савовска, извршна директорка на Акција Здруженска: Ја дислоцираме одговорноста од оние кој имат и моќ и можности да менуваат, односно да решаваат проблеми, ја фокусираме кај жените и нивното наводно прифаќање на дискриминација.. односно да слушаме ставови како кој им е крив на жените што трпат насилство или кој им брани на жените да пристапат до некаква услуга или можност или право, и така наму.

    Дали некогаш родовата еднаквост ќе престане да биде тема? Не може да се очекува такво нешто. Дури и да се постигне целосна рамноправност на сите нивоа, да се претопат женските и машките улоги и позиции, да се исклучи родот при процената на квалитетите на личноста, секогаш ќе ни остане историјата на дискриминација, како лекција што не смее да се повтори.

  • Виртуелна изложба на матурантите од Меѓународната програма во СУГС „Јосип Броз-Тито“

    Виртуелна изложба на матурантите од Меѓународната програма во СУГС „Јосип Броз-Тито“

    Пандемијата како невидлив ѕид се испречи за остварување на многу планови и соништа, но креативните умови наоѓаат пукнатини низ кои блеснува  уметноста на создавањето.

    Матурантите од Програмата за Меѓународна матура при СУГС Гимназија „Јосип Броз – Тито“ – Скопје, како дел од нивниот завршен испит по визуелни уметности создадоа свои изложби кои поради пандемијата не можеа да ги организираат во реален простор. Оваа виртуелна изложба претставува обид нивните дела да бидат претставени на пошироката публика.

    Честитки за учениците кои ова го сработија во време на пандемија, со онлајн поддршка и сами најдоа начин да ги претстават делата пред публиката бидејќи порано, завршната изложба им беше централен настан на која го претставуваа нивниот труд кој во период од две години го осмислуваа, концептуализираа и изработуваа за на крајот на годината го претстават пред пошироката публика.

  • Резултати од јавен повик за предлог – проекти бр. 03 – ТС/2019/413876 – 25

    Резултати од јавен повик за предлог – проекти бр. 03 – ТС/2019/413876 – 25

    На јавниот повик за предлог-проекти за локални граѓански организации бр. 03 – ТС/2019/413876 – 25 објавен во рамки на проектот „Дали личиме на ЕУ? – Филмско документирање за мониторинг и заштита на човековите права во Северна Македонија“, финансиран од Европската Унија преку Европскиот инструмент за демократија и човекови права (ЕИДХР) добиени се вкупно 74 апликации од локални граѓански организации. Секоја добиена апликација е евалуирана од страна на 3 евалуатори. Комисијата за избор, донесе одлука за финансирање на 10 проекти согласно изготвената ранг листа и во рамки на расположливиот буџет.

    За финансирање се прифаќаат следните проекти:

    Број Име на апликант Име на проект Вкупно  освоени поени (просек од 3 евалуатори)
    55 Асоцијација за спортско право Еднаквост сегде – Еднаквост во спортот 91.3
    71 Извиднички центар Крсте ЈОН Активни Млади – Чекор понапред кон подобри човекови права на локално ниво 91.0
    49 Креативни и Активни Наши права, локално однесување! 90.7
    31 Здружение за модерни и спортски танци, Танцов спортски клуб Креатор Денс С(оработка) П(очитување) О(дговорност) Р(азбирање) Т(олеранција) – СПОРТ без Граници! 90.3
    72 Здружение Центар за развој и промоција Промо Идеа – Струмица Родова правичност и рамноправност во руралните средини во Југоисточен регион 89.3
    48 ЗДРУЖЕНИЕ ЗА СОЦИЈАЛНО ПРЕТПРИЕМНИШТВО И ОДРЖЛИВ РАЗВОЈ АПИСЕЕД СКОПЈЕ Овозможување услови за социо-економска интеграција на децата без родители 88.7
    64 Целор Радовиш Патот до јавните услуги во руралните средини 88.7
    19 Здружение  за  екологија, едукација, претприемништво, спорт и култура КРАФТКОНЕКТ- ДУБИЦА Бразда Чучер-Сандево Хоп Хоп – за животна средина ТОП! 88.3
    34 Македонски Зелен Центар „12 Принципи на добро владеење (управување)“ 88.0
    32 Здружение за едукација, тренинг и развој Прогресс Плус Кавадарци Попреченост и човекови права 85.0

    Апликантите на прифатените проекти ќе бидат дополнително контактирани за потпишување договори.

  • ДАЛИ ЛИЧИМЕ НА ЕУ: Потрошувачи – истрошени или заштитени

    ДАЛИ ЛИЧИМЕ НА ЕУ: Потрошувачи – истрошени или заштитени

    ЗЕМЈА НА СПОРЕДБА: ХРВАТСКА

    Не е потрошувач само тој што директно купува нешто. Заштитата на потрошувачите е заштита на целото население. Тоа подразабира заштита на безбедноста, здравјето, парите и на потребите на секој поединец.

    Ана Кнежевиќ, претседателка на Хрватското здружение за заштита на потрошувачите: Колку што има жители, сите се потрошувачи, од малите бебиња што сега се родиле, ги замотале во пелена, значи првата пелена веќе почнале да ја трошат, до оној што сега починал па мора да се погребе, во тој синџир сите сме потрошувачи.

    Заштитата на потрошувачките права е еден од клучните елементи во подигнувањето на животниот стандард. Со неа се постигнува функционирање на правната држава, заштита на куповната моќ, зајакнување на конкурентноста и општо зголемување и на безбедноста и на квалитетот на производите и на услугите што се користат.

    Како и многу други права, и овие не доаѓаат сами. За да се остварат, потребно е постојано информирање, едуцирање и советување на граѓаните. Така тие најдобро може да се заштитат од нечесни постапки на оние што им нудат производи или услуги. Цели мрежи организации работат на тоа да се изгради посвесен и посилен потрошувач.

    „Дали личиме на ЕУ“ е прашање што по својата важност го надминува прашањето дали и кога ќе станеме членка на ЕУ. Тоа е прашање на можности и стандарди што овозможуваат подобар живот. На ангажманот на државните институции и на општеството во градењето подобро утре. Европа не треба да ја гледаме како симбол на совршенство, туку како симбол на желбата за усовршување. На желбата секој да ги ужива своите фундаментални права. „Дали личиме на ЕУ“ значи дали го заслужуваме епитетот „европски“, кога зборуваме за правата на човекот и на граѓанинот.

    ДЕЛ 1: Пазари, монополи и права

    • Политиките на Европската унија треба да обезбедат високо ниво на заштита на потрошувачите.
    • Ова е запишано во Повелбата на ЕУ за фундаментални права
    • Не може да се донесе ниту едно правило што ги загрозува правата на потрошувачот
    • Тие еднакво важат за сите, низ целата унија

    Хасан Јашари, професор на Универзитетот Југоисточна Европа, Тетово: Економските последици се многу лоши со оглед на фактот дека квалитетот на услугите, храна, на пример, се уште во нашето опркужување се продава храна на улица, незаштитено. Се продава месо, млечни производи, мед и други работи. Лебот на пример се продава на тој начин и тоа создава една атмосфера дека јавното здравје не се вреднува како што треба. Тоа на некој начин предизвикува помала вредност на човекот. Значи човекот тука е евтина роба.

    Познато е дека парите тешко се заработуваат. Особено во помали и послаби економии како нашата. Личните, домашните, семејните буџети се многу ограничени. Кога луѓето нема да го добијат тоа што го платиле, тие се во загуба. А кога во едно општество нема гаранции дека се добива вистинска вредност за дадените пари, тогаш настанува општа несигурност. Каква што кај нас има долго време во одредени области.

    Маријана Лончар Велкова, претседателка на Организацијата на потрошувачите на Македонија: Најфреквентни проблеми што ги имаат потрошувачите се во доменот на купување технички производи за домаќинство, или мобилни телефони, или дека се понекогаш и прехранбените производи каде што демнат опасности од начинот на складирањето, од начинот на чување и начинот на означувањето на производите.

    Пазарот обично решава голем дел од проблемот. Каде што има конкуренција, секако ќе победи тој што најдобро ќе го услужи потрошувачот и нема да ги загрози неговите права. Но во малите економии, каде што лесно се ограничува конкуренцијата, тие права почесто доаѓаат под притисок. На луѓето им треба струја, интернет, други услуги, често немаат избор освен да потпишат обврзувачки договори, и немаат избор да ги раскинат освен ако не ги платат сите сметки до крајот на договорот, а за возврат, услугата би ја загубиле веднаш.

    Хасан Јашари, професор на Универзитетот Југоисточна Европа, Тетово: Нудат шпекулативни договори и на тој начин се загрозуваат правата на потрошувачите. Мислам дека и квалитетот на нивните услуги е лош. Тука повеќе треба да се внимава да се заштитат потрошувачите од странските профитерски организаци. На пример банките во Македонија се најкорумпирани, еве во времето на пандемијата народот е пред банките. Не ги зголемуваат нивните приемни капацитети, немаат банкомати по руралните општини, немаат експозитури по руралните општини. На тој начин се создава една чувство на несигурност кај населението, дека за нив никој не се грижи, ни државата ни институциите.

    Заштитата на потрошувачките права не е едноставна работа. Бара ангажман на голем број институции и професионалци во нив. Таа не е само заштита на парите, туку и на здравјето и на животот. Ката Стојановска со години го раководи секторот за заштита на потрошувачите во Агенцијата за храна и ветеринарство. Установа што ја има една од најважните улоги во земјата – да осигура дека храната што ја јадеме е безбедна.

    Ката Стојановска, раководителка во Агенцијата за храна и ветеринарство: Истата контрола не се одвива само кај увозот, се одвива и низ територијата односно во продажните места. Контролите не се вршат случајно, се вршат согласно донесен повеќегодишен контролен план. Тој е изработен врз основа на законот за безбедност на храна кој е усогласен со европските регулативи. Освен контроли што се одвиват согласно овој контролен план можно е да се направат контроли во момент заради сомнеж од страна на овластен инспектор.

    Центар на се е информацијата. Секоја држава има закони што ги штитат потрошувачките права и во сите нив се предвидува дека оние што продаваат стоки или даваат услуги мора да вложат најголеми напори за да го информираат купувачот.

    Нериман Џемаили, раководителка во Министерството за економија: Овој закон ги условува трговците да даваaт добра и предвремена информација на самите потрошувачи. Освен што добивате информација за стоката или производот треба на јасен начин да се даде цената. Највеќе потрошувачите обрнуваат внимание на тоа дали производот е означен онака како што треба и дали е дадена цената со сите вкупни елементи, дали има ддв, дали има и други трошоци кои што треба да се вклучат во овој дел.

    • Потекло на производот
    • Својства
    • Документи
    • Чиста и јасна цена
    • Даноци и дополнителни трошоци

    Сепак, дури и кога законската и институционалната инфраструктура е добро поставена, таа треба и добро да функционира одредено време, за да се создаде чувство на сигурност кај граѓаните дека добиваат вистинска вредност за своите тешко заработени пари, дека производите што ги купуваат нема да ги повредат или да им го нарушат здравјето, и дека ќе добијат фер услови од давателите на услуги. Во спротивно, таа доверба не се гради.

    Хасан Јашари, професор на Универзитетот Југоисточна Европа, Тетово: Во едно општество во кое механизмот на општествена контрола не функционира, не може да се верува дека се заштитени правата на потрошувачите.

    ДЕЛ 2: Потрошувачи од сите земји – обединете се

    • Индекс на безбедност на производите и на заштита на потрошувачките права
    • Најдобри држави: Финска – 172 поени (од можни 200), Франција – 172, Луксембург – 168
    • Најлоши: Хрватска – 108, Грција – 102, Полска – 94

    Извор: анализа на Спрингер

    Разни истражувања покажале големи разлики во заштитата на потрошувачките права низ ЕУ и низ Европската економска зона. Притоа, најдобрите земји имаат речиси двојно подобри резултати од најслабите. Хрватска, како најнова членка на Европската унија, не може да се пофали со високо ниво на сигурност на потрошувачите. Тоа го велат и организациите што работат на оваа тема во земјата. Институциите, едноставно, недоволно си ја вршат работата.

    Игор Вујовиќ, претседател на Друштвото за заштита на потрошувчите, Хрватска: Во последниве три години, самиот факт дека Хрватска е последна на листата на Европската унија според заштитата на потрошувачите, мислам дека е податок што говори сам за себе.

    Ана Кнежевиќ, претседателка на Хрватското здружение за заштита на потрошувачите: Заштитата на потрошувачите не е на она ниво на кое што може да биде во Хрватска запоставена е, во преголемо министерство е, и не можеме да се пофалиме дека имаме некоја голема соработка, ниту ние ниту кое било здружение. Според нашиот закон за заштита на потрошувачите, сите општини и градови се должни да ги помагаат здруженијата за заштита на потрошувачите и да ги поддржуваат нивните проекти. Ние кога ќе се јавиме во некој град дека сакаме да спроведеме едукација, градот треба да ни обезбеди сала, да ги плати трошоците за патување, и евентуално да плати хонорар ако доведеме експерт за некое подрачје. За жал тоа не функционира во пракса. Тие ни велат дека ни даваат поддршка, но каква е нивната поддршка – само вака „да, да, ние се согласуваме“. И на тоа се однесува нивната поддршка. За жал и министерството што по закон е задолжено за примена и за спроведување на законот за заштита на потрошувачите, не реагира на тоа.

    Со какви проблеми се соочува хрватскиот потрошувач, добар пример се телефонските продажби. Агенти им се јавуваат директно на луѓето и им нудат производи и услуги, со набрзина прочитан текст што слушателот не може да го запамети, со нагласени придобивки но прикриени обврски, а откако ќе се стави потписот – враќање нема.

    Ана Кнежевиќ, претседателка на Хрватското здружение за заштита на потрошувачите: Имавме случај со еден господин од Вараждин, на кого му се јавиле и му нуделе лекови за колена и за зглобови, за нешта со што постарите луѓе имаат проблеми, му рекле дека се бесплатни и човекот прифатил. Поштарот му ја донел првата кутија со лекови, тој потпишал, не ни знаел што потпишува, а всушност потпишал согласност и во иднина да му доставуваат лекови, кои ќе му се наплатуваат. Кога го потрошил првиот месец, следниот месец поштарот дошол, донел лекови и барал 600 куни. 600 куни е, седум по седум, осум, осумдесет евра. Значи не е малку. Човекот се изненадил, не знаел за што се работи, и, нормално, платил.

    На сличен проблем наидоа и македонските потрошувачи, но со онлајн продажбата, особено во време на карантините поради пандемијата. Неможноста да се оди да се купи нешто предизвика наплив на онлајн продажби, а со тоа и на измами.

    Маријана Лончар Велкова, претседателка на Организацијата на потрошувачите на Македонија: Мислам дека сега со новите трендови има доста опасности. Безбедоста на производите станува сепак актуелна не само офлине кога купува но и онлине кога купуват така да Еу даде соопштење дека има доста небезбедни производи при купуваљето онлине и тоа направи и истражување.

    За да се исполнат стандардите за членство во Европската унија, секоја држава мора да ги подобри своите стандарди во секоја област. За жал, ако се гледаат потрошувачките стандарди, Хрватска паднала во замката во која се и повеќе други европски земји, кои иако се подобриле во процесот на пристапување, откога станале членки или стојат во место или одат надолу.

    Игор Вујовиќ, претседател на Друштвото за заштита на потрошувчите, Хрватска: Тука можам да ја пофалам хрватската држава дека во претпристапниот период ја изврши целата хармонизација, со тоа што законите и пред влегувањето во унијата ни беа многу добри, но ајде да речеме дека малку ги врамивме и ги подобривме со самиот влез во Европската унија, и тој период беше доста важен, баш пред пристапувањето, зашто направивме се на време и законите се усогласија со Европската унија. Така што ние сега кога гледаме некои законски рамки, не сме имале некаква разлика по влезот, единствено што треба да се нагласи е дека законите во пракса, поради институциите што треба да ги спроведуваат, не функционираат. Значи извршната власт не функционира.

    Очигледно е дека самото членство каде било, па дури и во ЕУ, не дава гаранција некои права ќе се остварат. Но механизмите за остварување стануваат многу подобри, поразгранети и поповрзани. Инструментите за борба за тие права стануваат посилни.

    Ана Кнежевиќ, претседателка на Хрватското здружение за заштита на потрошувачите: Во заштитата на потрошувачите се смени тоа што Хрватска со влегувањето во Европската унија основаше Европски потрошувачки центар. Тоа е мрежа на централи што ги има секоја членка на Европската унија, тука се уште и Исланд, Швајцарија, Норвешка и Лихтенштајн, тоа е значи европскиот економски простор. Тие држави не се членки на Европската унија, но заштитата важи и кај нив. Целта на тој Европски потрошувачки центар е, да речеме, ако потрошувач од Хрватска има проблем со некој трговец или давател на услуги од некоја друга членка на Европската унија, не мора да оди таму да го решава тоа, туку ќе се обрати во Европскиот потрошувачки центар во Загреб и тогаш нашиот центар ќе го контактира Европскиот потрошувачки центар од таа земја и ќе го решаваат проблемот.

    Ова е само основното ниво на подобра заштита. Со интеграцијата во унијата, хрватските потршувачи добиле можност, преку своите претставници, да учествуваат во носењето на прописите за заштита на потрошувачите на европско ниво. Веќе не зависат само од своите институции, туку добиваат наднационална и меѓународна поддршка. Дел од европратениците од новите земји-членки добро го искористиле тоа, за да се зафатат со решавање на проблемите со дискриминацијата што постоеја подолго време.

    Ана Кнежевиќ, претседателка на Хрватското здружение за заштита на потрошувачите: Добра страна е и тоа што сега имаме неколкумина европарламентарци и некои од нив се особено активни. На пример ја имаме госпоѓа Лилјана Борзан, која е веќе втор мандат членка на Европскиот парламент. Таа го отвори прашањето за различниот квалитет на храната во земјите од Источна Европа и Западна Европа, а го отвори и прашањето за траењето на домашните апарати, па сега Европската унија работи на прописите. Имавме ситуација, додека трае гаранцијата, да работи телевизорот, и да се расипе вториот ден откако ќе истече гаранцијата.

    Тоа што порано можело само да се насети, одеднаш станало можно и да се докаже. На пример дека телевизорот е програмиран да работи точно 20.000 часа и потоа да се расипе. Машината за перење алишта да работи 5.000 часа. Полначите за различни апарати да не одговараат еден со друг. Сите тие проблеми се решаваат на европско ниво, и ограничениот пазар во помалите европски држави веќе не е изговор за тие да добиваат полоши производи и услуги.

    Во некои случаи интеграцијата во европскиот пазар овозможува и заштита од сопствените институции. Во Хрватска таков пример биле ваучерите за пропаднати туристички аранжмани поради пандемијата со Ковид-19. Во одреден момент била донесена одлука наместо да останат ваучерите, да се обесштетат агенциите преку посебен фонд, а тие да им ги вратат парите на патниците.

    Ана Кнежевиќ, претседателка на Хрватското здружение за заштита на потрошувачите: За жал, поголемиот број држави од Западна Европа го направија тоа, а нашата не, и затоа минатиот месец доби опомена од Европската комисија и рок од два месеца во кои мора да го поправи тоа. Жално е што нашата влада го направи тоа додека ние претседававме со Европската унија, значи ние бевме од 01.01. до 01.07 2020, и наместо да бидеме пример за другите, ние постапивме најлошо. Мислам дека Бугарија, Хрватска, Чешка и Литванија ја добија таа опомена, а сите други коригираа. И сега е добро тоа што ние го знаеме ова и испративме писмо до Министерството и до Владата, да видиме што ќе направат во тие два месеци и да не известат. Значи добрата страна е што ја имаме комуникацијата и што знаеме што се случува, така што не може да се, да речеме јас ја гледав веб-страницата на Министерството за туризам, не го објавија ова на својата веб-страница, дека добиле опомена и дека во рок од два месеци мораат да го поправат тој закон.

    • Бугарија
    • Хрватска
    • Чешка
    • Литванија

    Опоменати дека не ги штитат доволно своите потрошувачи

    Повеќеслојната заштита на потрошувачките права е една од придобивките што ги добија граѓаните од источните делови на Европа што се интегрираа во заедничкиот економски простор. Сепак, и тие што се формално надвор од тој простор, силно се поврзани со него преку големата трговска размена без која нивните економии би биле многу послаби. Затоа следењето и вклучувањето во трендовите за унапредување на правата на потрошувачите е важно за не само за личната потрошувачка, туку и за општата економска одржливост.

    ДЕЛ 3: Кога теоријата на заговор стана реалност

    • 1/10 од производите што се продавале низ ЕУ имале исто пакување а различен состав
    • 1/5 имале слично пакување а различен состав

    Извор: Студија објавена од Европската комисија

    Разликата меѓу фактот и теоријата на заговор се доказите. Одамна се зборуваше дека производите од исти компани имаат различен квалитет од во земјите од Западна и од Источна Европа. Потрошувачите го чувствуваа тоа. Но се докажа откако европските претставници од истокот иницираа истражувања, и се направија соодветни студии.

    Игор Вујовиќ, претседател на Друштвото за заштита на потрошувчите, Хрватска: Според мене на нас се смета како  на второкласни нации и дека нам ни се испраќаат производи, нормално, до сега ни објаснуваа дека не е така, но гледаме дека е, и проектите и резултатите од тие проекти покажаа дека токму тоа се случува, дека производите кои што се пласираат на источниот пазар во Европа се со поинаков квалитет од декларациите, со поинакви цени итн, а тоа се производи што потрошувачите ги користат во секојдневната примена во својот живот.

    Кога доказите излегоа на виделина, потрошувачите и институциите од различни земји на ЕУ се поврзаа за да си помогнат да се надмине оваа дискриминаторска пракса. Тоа отвори можност и кај нас да почнат да се занимаваат со ова прашање.

    Маријана Лончар Велкова, претседателка на Организацијата на потрошувачите на Македонија: Тоа прашање беше отворена порано, на иницијатива на потрошувачките организации во ЕУ каде и ние членуваме. Навистина се подигна на повисоко ниво ова прашање. Парламентот одлучуваше и се донесе една рамка на директиви.Таканаречен „њу дил“- нов договор за заштита на потрошувачите на ЕУ, каде што е ова прашање се решава со директивата за нечесна пазарна пракса и тоа се третира така.

    Нечесната пазарна пракса треба да се спречи со нова директива што треба да се усвои годинава. И македонските инспекторати ќе можат да реагираат до производителите и до дистрибутерите ако утврдат различен квалитет.

    Ката Стојановска, раководителка во Агенцијата за храна и ветеринарство: Прашањето за нееднаков квалитет е актуелно од 2013, зачнато од повеќе земји членки на ЕУ. Уште се нарекува прашање за двоен квалитет на производите. И се правеа долгогодишни, долготрајни истражувања, студии од страна на европски држави (Словачка, Хрватска,) кои вложија многу средства.

    Долго време беше потребно откога се отвори ова прашање додека се докажа и почнаа да се преземаат мерки. Тоа што го поттикнаа претставниците на Хрватска и Словачка, може да донесе корист на сите, дури и на тие што се уште не го завршиле процесот на зачленување во Европската унија. Македонските институции почнале да се занимаваат со двојниот квалитет, но потребна им е дополнителна подготовка.

    Потребата од заштита на потрошувачките права насекаде низ Европа не е важна само за истокот, туку и за другите делови. Кога пазарот е единствен, такви треба да бидат и правилата.

    Поврзаноста на потрошувачите, нивните организации и на институциите што се грижат за нивната заштита, може да придонесе за размена на информации и искуства со кои што лесно ќе се пробијат оправдувањата на оние што се обидуваат да ги изиграат правилата со произволни толкувања.

    Ката Стојановска, раководителка во Агенцијата за храна и ветеринарство: Кога ЕУ го отвори прашањето за двојниот квалитет тогаш операторите на производителите почнаа да се повикуваат да дадат свое видување на нештата. Така да тие се повикаа на националите вкусови. Тоа значи дека потрошувачите во една имат различни сензор на приемчивост и различно им се допаѓаат хранливите состојки, што не е точно.

    За наскоро да може да се открива нечесната пракса и на домашниот пазар, потребно е дополнително да се зајакнат институциите. Патот е веќе трасиран, и треба само да се следи.

    Ката Стојановска, раководителка во Агенцијата за храна и ветеринарство: Агенцијата за храна ќе има можности да реализира една ваква студија која треба на направи комарација. Со сериозни, правни докази. Се работи целата таа постапка доколку сакаме да ја истераме. Бидејќи законските казни кои што ги предвидува ЕУ се многу високи. Изнесуваат некаде 4% од прометот што го прави операторот кој што го произведува тој производ. И мислам дека до 10 милиони евра може да биде таквата казна.

    • 4% од прометот
    • 10 милиони евра

    Казни за нечесна трговска пракса

    Кога потрошувачите имаат подобра меѓународна комуникација и поврзаност, стануваат посвесни за своите права и за тоа што им е скратено или прекршено. На тој начин и самите ги избегнуваат трговците што не ги ценат доволно. Така пазарната логика повторно добива улога во подобрувањето на правата. Продавачот треба повеќе да се потруди за да придобие информиран потрошувач.

    Нериман Џемаили, раководителка во Министерството за економија: Во овие 16 години, би можела да кажам дека има голем прогрес во однос на ова прашање. И самите сме сведоци на тоа, дека голем број на трговци посебно на оние кои се со поголем рејтинг и кој што сакат да излезат во пресрет на потрошувачите ги почитуваат сите овие елементи.

    За да се постигне таа информираност, потребна е и институционална и граѓанска реакција. Само со постојани реакции може да се научат институциите да си ја вршат работата. Но, како и во многу други области, и тука не може да има опуштање. Потребно е некој постојано да ги држи на око.

    Маријана Лончар Велкова, претседателка на Организацијата на потрошувачите на Македонија: Во изминатиов период во секоја една област, значи почнувајки од храната до финансиски услуги, при повреда на законот за заштита на потрошувачите со сите негови делови, од нечесна пазарна пракса до рекламирање, начин на продажба, ние секогаш реагираме. Најчесто потрошувачите се обраќаат до нас што го потврдивме и со една анкета, потоа до државниот пазарен инспекторат, до агенцијата за храна, потоа до другите инспекторати, се разбира санитарен здраствен инспекторат. И во регулативните тела и регулаторната комисија за енергетика.

    На тој начин, заштитата не останува само реактивна – да се направи нешто кога ќе се појави проблем, туку структурирана и организирана.

    Нериман Џемаили, раководителка во Министерството за економија: Надзорот инспекциски е во раце на државниот пазарен инспекторат и тие ја имат главната улога за надзор на производите во деловните простори. Тоа се супермаркетите, продавниците, итн. Но не значи дека и во другите вонделовни простори немат право да извршат надзор и да удврдат ако неправилности се направени спрема потрошувачот. Во делот на имплементација, утврдено е и во самиот закон за заштита на потрошувачите, освен законодавството, за потранспаретно и појасно информирање на граѓаните треба да се направи некој инструмент. А тој инструмент е уште од 2005-та година со соглас на законот за заштита на потрошувачи. Тоа е национална програма за заштита на потрошувачите.

    Секогаш ќе има некој што ќе се обиде да го измами потрошувачот. Од ситен трговец што сака да подметне неквалитетен производ, до голема компанија што сака да ја злоупотреби доминантната позиција на пазарот. Повремено, ќе им успева тоа. Разликата меѓу заштитениот и незаштитениот потрошувач е дали таквите појави се инцидентни или се начин на живот. Тоа е разликата и меѓу незаштитениот и заштитениот граѓанин.

  • ДАЛИ ЛИЧИМЕ НА ЕУ: ЕДНАКВОСТ И ТОЛЕРАНЦИЈА ЗА СИТЕ

    ДАЛИ ЛИЧИМЕ НА ЕУ: ЕДНАКВОСТ И ТОЛЕРАНЦИЈА ЗА СИТЕ

    ЗЕМЈИ НА СПОРЕДБА: ФРАНЦИЈА И ХОЛАНДИЈА

    Колку пати и да е кажано – треба да се повтори. Тие не се никакво тајно друштво што работи на глобален заговор. Не се чудни или неприродни. Тие се само обични луѓе што сакаат нормален и сигурен живот и што се мачат со истите проблеми како и остатокот од општеството.

    Беким Асани, претседател на ЛГБТ Јунајтед, Тетово: Со почетокот на пандемијата со коронавирусот, многу припадници на ЛГБТ заедницата, како и на целото население, ги загубија работните места. Има луѓе што одвај преживуваат и се борат за парче леб. Тоа е многу голем проблем. Од почетокот на кризата обезбедивме шест тони храна за нивна поддршка од нашите донатори и пријатели во десетици градови во Македонија.

    Луѓето од ЛГБТ популацијата се едни од најдискриминираните во нашето општество. Дури и луѓе што силно шират омраза меѓусебно поради различната етничка, верска или друга припадност, се обединуваат во нетрпението кон сексуалните малцинства. Тие се сечија мета, сечија цел и сечиј изговор за омраза.

    Сега е незаконски и кај нас некој да биде дискриминиран врз основа на сексуална ориентација или родов идентитет. Колку овој закон ќе придонесе да биде намалена дискриминацијата најмногу ќе зависи од тоа колкава поддршка ќе добие заедницата од државата и од општеството за тој да биде спроведен.

    „Дали личиме на ЕУ“ е прашање што по својата важност го надминува прашањето дали и кога ќе станеме членка на ЕУ. Тоа е прашање на можности и стандарди што овозможуваат подобар живот. На ангажманот на државните институции и на општеството во градењето подобро утре. Европа не треба да ја гледаме како симбол на совршенство, туку како симбол на желбата за усовршување. На желбата секој да ги ужива своите фундаментални права. „Дали личиме на ЕУ“ значи дали го заслужуваме епитетот „европски“, кога зборуваме за правата на човекот и на граѓанинот.

    ДЕЛ 1: Вистини, заблуди и предрасуди

    • Три четвртини од ЛГБТ лицата сметаат дека се дискриминирани поради сексуалната ориентација
    • Тоа е почеста основа за дискриминација од која било друга во остварувањето на човековите права
    • Нееднаков третман, отфрлање, вознемирување и силеџиство се најчестите проблеми
    • Се среќаваат на работното место, во образованието, правосудството, спортот и на други места

    *Резултати од истражување на Институтот за човекови права и ЕСЕ

    Антонио Михајлов, извршен директор на Субверзивен фронт: Голем проблем на самата заедница претставува скриеноста или криењето на тајната што ја чуват самите луѓе со себе, и криењето на својот сексуален идентитет во  семејството, на работното место, во училишните средини е проблем со кој ЛГБТ луѓе се сооучуват секојдневно.

    Често се слуша прашањето – што толку сакаат ЛГБТ луѓето? Што им е скратено? Какви права немаат? Зошто треба да бидат третирани посебно? Тие секогаш и секаде го имаат истиот одговор.

    Арон Лефевр, директор за човекови права на „Копенхаген 2021“: Ние не сакаме да не третираат различно, сакаме да не третираат исто како и нашите стрејт сограѓани во нашата земја, што е од корист за целата земја

    Тогаш следуваат уште повеќе прашања. Што ги спречува да живеат како обични луѓе? Зошто мора да ја истакнуваат сексуалноста? Ние ја истакнуваме ли? Кого го интересира што прават во креветот? Тука доаѓа до израз главното недоразбирање од кое извираат голем број предрасуди – јавното изразување на сексуалноста. Не, тоа не значи да се има секс на јавно место. Сексуалниот чин е интимна работа и припаѓа во креветот, или на друго место далеку од јавните очи. Но сексуалната ориентација е јавна и отсекогаш била. Барем за луѓето што имаат партнери од различен пол. Тие слободно кажуваат дека се во врска, дека ја прекинале врската, се појавуваат со партнерите во јавност, прават свадби и многу друго. На сите им даваат до знаење каква е нивната сексуална ориентација.

    Беким Асани, претседател на ЛГБТ Јунајтед, Тетово: Верувам дека еден ден општеството ќе разбере дека ние сме тука, сме постоеле отсекогаш и не сме дошле од надвор. Никој не не донел тука за да бидеме ЛГБТИ, туку ние сме дел од секое семејство, секое општество и секоја култура.

    Така ЛГБТ луѓето сакаат да изгледа и нивното јавно изразување. Да знаете дека вашиот сосед или соседка, пријател или пријателка, колега или колешка се припадници на ЛГБТ популацијата, и да немате никаков проблем со тоа. Едноставно да го прифатите како реалност, бидејќи тие се повторно истите луѓе и се дел од нас.

    Беким Асани, претседател на ЛГБТ Јунајтед, Тетово: ЛГБТ лице може да биде вашиот доктор, може да биде аптекарот или кој било друг во вашата средина. Кога промовирате насилство против нив, правите да не бидат прифатени во местото каде што живеат. Верувајте, да се живее двоен живот е многу тешко. Прифатете ги луѓето какви што се и споделете љубов.

    • Дел од секое семејство
    • Секое општество
    • Секоја култура
    • Вашиот доктор
    • Вашиот аптекар
    • Кој било во средината

    Оние најгласните, што обвинуваат дека сето тоа е неприродно, девијација, перверзија, и дека ќе ја уништи светската цивилизација, доволно е да видат каков е квалитетот на животот во земјите што во изминатите децении значително ги унапредиле ЛГБТ правата. Тоа го направиле речиси сите земји со висок животен стандард. Спротивно на теориите на омраза, никаде нема доказ дека зголемувањето на видливоста и на прифатеноста на ЛГБТ луѓето довело до пропаст на општеството.

    Матје Гасон Башет, портпарол на федерацијата Интер-ЛГБТ, Франција: Фактот дека може да одите во други земји, дека имате отворени патишта, помага за да се разбере дека тоа што го викаат противниците на ЛГБТ заедницата е лага. Има општества што ги почитуваат правата на ЛГБТ луѓето и сепак се напредни општества, пионерски држави како Холандија, Белгија или Шпанија, кои влијаеја врз Франција за прифаќање на истополовите бракови.

    Во спротивно, кога ќе се дозволи предрасудите да надвладејат, тие ги туркаат ЛГБТ луѓето кон повлекување, кон враќање во „плакарот“, за да избегнат непријатни ситуации. Со тоа, целото нивно секојдневие станува едно големо непријатно искуство.

    Антонио Михајлов, извршен директор на Субверзивен фронт: На пример за транс луѓето многу е повидлива пречката во остварувањето на нивните основни човекови права посебно пристап кон добри услуги на пример на шалтер кога мора да објаснуват или да одговарат на прашања. Лезбејките и геј мажите претежно го сокриват нивниот идентитет, нивната сексуалност.

    Тоа се луѓе што веќе имаат други свои проблеми. Предрасудите и дискриминацијата што ги доживуваат бидејќи се дел од ЛГБТ популацијата само им ја отежнува веќе сложената ситуација. На некои многу повеќе отколку на другите.

    Антонио Михајлов, извршен директор на Субверзивен фронт: И самта ЛГБТ заедница има хиерархија на прифатливост и неприфатливост. На пример ЛГБТ Ромите се најмалку прифатени од самта ромска заедница но и од мнозинската неромска заедница. Многу е тешко да бидеш ЛГБТИ Ром во држава каде што и самите Роми имаат многу често дискриминаторски ставови, но и кон самите ЛГБТ луѓе има многу често дискриминаторски ставови.

    Беким Асани, претседател на ЛГБТ Јунајтед, Тетово: Во едно разнолико општество, во едно мултиетничко општество и припадниците на ЛГБТ заедницата се од различни националности, различни религии, различни култури, со различно потекло, и секое лице ги нема истите потреби и проблеми.

    ДЕЛ 2: Закон за добар темел

    • Првите паради на гордоста во светот се одржале во САД во 1970 година
    • Во Европа првпат се одржале во Германија, во 1979 година
    • Нашата земја беше меѓу последните, со парада одржана во 2019 година
    • Целта на парадите е да се зголеми видливоста на ЛГБТ луѓето и да се покаже дека тие се дел од општеството

    Маја Морачанин е дел од првата парламентарната група што се формирала во македонското собрание за поддршка на ЛГБТ популацијата. Таа постоеше во минатиот парламентарен состав и броеше 14 членови. Четири децении по другите земји, и македонската политика почна да се занимава со дискриминацијата над овој дел од нашето општество.

    Маја Морачанин, пратеничка во Собранието: Навистина се создават законски услови за ЛГБТИ  луѓе да ги уживат своите прави и слободи но истотака ја подигнуваме јавната свест меѓу населението, меѓу граѓаните за тоа што се проблемите со кој се соучуват ЛГБТИ и дека навистина треба сите заеднички да се бориме против нивната дискриминација, говор на омраза, насилство и така натаму.  

    Очигледно дека има уште многу пат да се оди за да се стигнат другите. Но дали законите се доволни за да го трасираат патот? Дури и нивното донесување се одвиваше со пречки, откако законот против дискриминација еднаш беше укинат, па повторно се врати. Државата, барем засега, покажува волја да ја унапреди борбата против дискриминацијата на сите полиња.

    Ѓултен Мустафова, државна советничка за недискриминација во МТСП: Се очекува да добиеме една професионална, независна и многу поефективна комисија за спрeчување заштита од дискриминација која што постапува по сите постапки на граѓаните којa што ќе постапува по службенa должност, професионално. Со новиот закон е уредено комисијата да работи како професионално тело односно, не како до сега да биде на хонорарна основа. Со овој закон се предвидува членовите на комизијата да бидат 8 часа секој ден ангажирани во спречување и заштита од дискриминација на граѓаните.

    • Професионално тело
    • Без хонорарна работа
    • Осум часа ангажман

    Борбата против дискриминацијата е пример како може да се учи од понапредните, што веќе го изоделе патот пред нас, и како може од нив да се преземат решенија со кои ќе може да се направат поголеми чекори во вистинската насока. Законот воведува големи промени, но останува тие да профункционираат и да ја исполнат својата цел.

    Ѓултен Мустафова, државна советничка за недискриминација во МТСП: Со новиот закон се воведува тужба од јавен интерес каде што невладините организации, синдикатите и сите други заинтересирани страни ќе можат да поднесуваат тужби во судска постапка без да бараат согасност кога се работи за поголем група на лица кои што се дискриминирани. Значи ова ќе важи и за организациите што работат за ЛГБТ права. Има бесплатна постапка за заштита од дискриминација пред комисијата, а исто така во судска постапка се ослободени   граѓаните од судски трошоци. Товарот на докажување, што е многу важно, паѓа на дискриминаторот, а не на страна на тој што поднесува тужба како што беше до сега и истото тоа важи во постапката пред Комисијата за спречување и заштита од дискриминација.

    Борбата за правата на маргинализираните заедници не е значајна само за да им се помогне на нив. Таа е и борба за принципи, за тоа дали во едно општество ќе се дозволи да има предрасуди и дискриминација или нема. Без разлика за која група тоа се однесува. Ако некој смета дека ЛГБТ популацијата не заслужува поддршка против предрасудите, тоа е оправдување на дискриминацијата. Такво нешто е недозволиво во една европска држава.

    Маја Морачанин, пратеничка во Собранието: Споредбено со некои минати периоди мислам дека навистина веќе прашањето што се однесува до правата на ЛГБТИ добива на значење и отворено се зборува и во јавноста. Во собранието на РСМ  почнуваме практично навистина да придонесуваме за промената на сфаќањата во јавноста што се однесува до ЛГБТИ. Бидејќи тие сепак се се уште најмаргинализираните заедници во нашата општество, но мислам дека придонесувавме да се менуват работите во позитивна насока.

    Статусот на припадниците на ЛГБТ заедницата како едни од најмаргинализираните граѓани во нашата земја е резултат токму на игнорирањето на нивните проблеми. На ставовите дека „нивниот проблем е помал од другите“ и дека „припаѓа во приватната сфера, во креветот“.  Затоа е неопходно политиката да заземе цврсти ставови и да го насочи равојот на земјата.

    ДЕЛ 3: Патот по кој не смее да се запре

    • Хомосексуалноста во земјава е декриминализирана во 1996 година
    • Тоа е задоцнување од 200 години зад првите држави што презеле таков чекор
    • Две ипол децении по декриминализацијата, предрасудите се високи, дури и меѓу младите луѓе
    • Според 59% од младите, не треба да има место во политиката за ЛГБТ заедницата (истражување на ВФД и МОФ)

    Дека законите не се доволни сами по себе покажува и примерот со државата што често се смета за најдобра и најнапредна кога станува збор за правата на ЛГБТ популацијата, поради својата традиција на либерални политики.  Уште од 1811 година таму хомосексуалноста е озаконета, нешто што се уште не се случило во повеќе земји во светот, каде што се уште има прогони, затворски казни, дури и смртни казни. Споредена со нив Холандија е рај на толеранцијата, но ако се прашаат самите Холанѓани, има уште многу пат за да се изоди.

    Арон Лефевр, директор за човекови права на „Копенхаген 2021“: Би рекол дека ситуацијата во Холандија е генерално добра, но се уште има дискриминација. Се уште има раширена дискриминација. Има уште многу работа за да се осигураме дека целата наша заедница се чувствува вклучена во општеството. Тоа не се случува само со носење нови закони, туку има и социјален елемент. Треба да се осигураме дека едуцираме, дека информираме, дека сме видливи.

    Насекаде организациите за поддршка имаат полни раце работа. Некаде се борат за да добијат права, а некаде за да ги остварат. Таму каде што се и добиени и остварени, борбата е за тие да бидат применети насекаде, и да се спречи дискриминацијата дури и на индивидуално ниво. Секој поединец да почувствува дека е прифатен и е дел од општеството.

     

    Матје Гасон Башет, портпарол на федерацијата Интер-ЛГБТ, Франција: ЛГБТ луѓето се генерално добро прифатени во Франција, но сепак има уште многу работа, се уште има места каде што нивните права потешко се остваруваат, како во професионалниот свет или во спортот, каде што организациите ги изнесуваат овие прашања. Се обидуваме да спроведуваме активности, нудиме логистичка, морална и финансиска поддршка за асоцијациите, за да му помогнеме на општеството да ги подобри правата на ЛГБТ луѓето во Франција.

    Дека промени се можни и тоа за кратко време, покажува токму примерот со Франција.  Иако тоа е првата држава што ги декриминализирала истополовите врски во годините по буржоаската револуција, сепак хомосексуалноста во земјата се сметала за болест се до 1982 година, кога со закон било укинато тоа. За само 40 години земјата целосно се промени во однос на ова прашање и стана една од најдобрите во Европа. Се одеше чекор по чекор, но со големи чекори. Прво кон ослободување, па кон овозможување граѓански партнерства, се до легализирање на истополовите бракови. Општеството целосно се навикна на тие промени.

    Арно Готје Фава, советник за меѓународни односи на Интер-ЛГБТ, Франција: Еволуцијата на овие прашања , особено на прашањата за хомосексуалноста, беше многу брза во Франција. Само пред 40 години хомосексуалноста со закон беше обележана како „општествен чир“, и истополовите врски меѓу малолетници беа забранети. Истополовите врски беа целосно декриминализирани во Франција во 1982 година кога за првпат по Втората светска војна Социјалистите се вратија на власт. Од раните 1980-ти развојот беше многу брз. Од декриминализацијата на истополовите врски во 1982 до воведувањето граѓански партнерства во 1999 поминаа помалку од 20 години. Потоа Франција запре со брзиот напредок, се до законот што овозможи истополови бракови во пролетта 2013 година.

    • 1982 – „општествен чир“
    • 1999 – граѓански партнерства
    • 2013 – истополови бракови

    Така Франција стана пример дека општествениот менталитет не може да биде изговор за да се скратуваат правата на која било група граѓани. Но за да се смени менталитетот, не е доволно самоорганизирањето на маргинализираните заедници, како ЛГБТ луѓето.  Клучната разлика што ја направила Франција е што институциите им овозможиле поддршка во нивната работа, беез предрасуди и без осудување.

    Матје Гасон Башет, портпарол на федерацијата Интер-ЛГБТ, Франција: Федерацијата Интер-ЛГБТ посветува големо внимание на овие прашања и е во постојан контакт со Владата, пратениците, избраните претставници и со администрацијата, за да се осигура дека правата нема да стојат само на хартија, туку дека ќе се остварат во секојдневиот живот на ЛГБТ-луѓето.

    Борбата за човековите права е пат по кој мора постојано да се оди, и не смее да се застане. Поради недоволно разбирање, предрасуди, слаба информираност или други причини, секогаш има луѓе што стојат на другата страна и се борат против остварувањето, дури и за одземање на нечии човекови и граѓански права. Клучот е да се насочи борбата не против нив самите, туку против нивните разбирања и предрасуди.

    Матје Гасон Башет, портпарол на федерацијата Интер-ЛГБТ, Франција: Знаеме дека наспроти нас имаме луѓе што работат за нашите права да не се остварат. Па така, ако не останеме будни и мобилизирани, ако нема граѓански фактори и здруженија, наскоро може работите да тргнат наназад.

    Арон Лефевр, директор за човекови права на „Копенхаген 2021“: Мислам дека во Холандија е многу важно да продолжиме да одиме напред, да продолжиме да работиме на вклученоста на ЛГБТИ луѓето во законодавството, но и во едукацијата, затоа што да се застане во место секогаш е проблем.

    Холандија, татковината на Арон, како земја-предводник во развивањето на ЛГБТ-правата, помислила дека сторила доволно за заштита на оваа популација. Но одговорот дошол брзо дека тоа не е така.

    Арон Лефевр, директор за човекови права на „Копенхаген 2021“: Мислам дека ако ги гледаме првите десет години по 2000, имаше голем напредок, но исто така сум свесен за фактот дека забавуваме. Ако на пример ја погледнете светската карта, ќе видите дека го делиме 11-тото место, додека во минатото бевме многу погоре на овие листи. Тоа во основа значи дека имаме застој во инклузијата на ЛГБТ заедницата во нашата земја.

    Назад кај нас, каде што се уште се прават почетни чекори во борбата против предрасудитре, главните теми се уште се системската дискриминација, отфрлањето, и незаинтересираноста на институциите да се спротивстават на оние што ги нарушуваат правата на ЛГБТ луѓето. Ова е место каде што многумина од нив не се чувствуваат безбедно да се прошетаат по улиците на својот град, бидејќи се напаѓани. И знаат дека напаѓачите не се единствени виновници во оваа ситуација.

    Антонио Михајлов, извршен директор на Субверзивен фронт: Насилството е уште поголем проблем затоа што тие хомофобични ставови даваaт стереотипи кои се присутни кај мнозинството луѓе, а се поврзани со тоа дека ЛГБТ луѓето се болни, дека не се нормални. И неказнувањето на таков вид на постапки уште повеќе ги изложува ЛГБТ луѓето на дополнителен ризик од насилство, говор на омраза, дискриминација, од злоупотреба, од злоставување на нивните човекови права. Потребни се интервенции од типот образовни програми, содржини или  практики кај наставниците да бидат поинклузивни поотворени. Но и кај институците кај обвинителството, судството, се многу повеќе од потребни.

    Наместо кон подобро општество за сите, тоа води кон отуѓување и затворање во себе на еден дел од општеството, кој поради силните напади и самиот почнува да се чувствува непосакувано и отфрлено. Кога младите луѓе се развиваат во такви услови, тоа може да има тешки последици за нив.

    Дискриминацијата не може да се решава на парче. Таа или постои или не постои. Многу е лесно да се дефинира. Дискриминиран е секој што добива нееднаков третман поради својата припадност кон одредена група. Без разлика за која група станува збор. Затоа ЛГБТ правата не можат да бидат помалку важни од другите права, и нивното унапредување треба да се одвива заедно со подобрувањето на правата на сите други групи и заедници во општеството. На крајот – борбата е само за еднаквост, и за ништо повеќе.

  • ДАЛИ ЛИЧИМЕ НА ЕУ: ДЕТСТВО И УЧЕЊЕ БЕЗ СТРАВ

    ДАЛИ ЛИЧИМЕ НА ЕУ: ДЕТСТВО И УЧЕЊЕ БЕЗ СТРАВ

    ЗЕМЈИ НА СПОРЕДБА: ПОРТУГАЛИЈА И ФИНСКА

    Трајни последици. Ова е клучниот збор што треба да се има во предвид кога се зборува за врсничкото насилство. Тоа не е детска игра. Не е прифатливо однесување.  Не е нешто за што сме сигурни дека ќе помине.

    Тонско, Драги Змијанац, претседател на Детската амбасада Меѓаши: Најлесно да кажeме e дека тоа е домашно воспитувание и на тој начин да се амнeстираме како општество дека можeме да придонесeме околу праќање на пораки во јавноста. Значи, насислство има секаде, го има на медиумите, на улица, насилство има во ушилиштата и така натаму.

    Правата на детето, кои се врвен приоритет на секое современо општество, го опфаќаат и правото секое дете да добие образование. Тоа е можно само ако училиштето се чувствува како безбедно место. Каде што никој нема да биде навредуван, омаловажуван, или физички напаѓан. И каде што веднаш ќе се реагира на овие појави кога ќе се случат.

    Насекаде низ Европската унија се преземаат силни чекори за сериозно да се одговори на овој проблем. Преку национални и европски програми, институциите и организациите работат со децата, наставниците и со родителите, а државите ги споделуваат меѓусебните искуства за да испратат единствена порака – малтретирањето на училиште, меѓу соученици, е многу сериозен проблем.

    „Дали личиме на ЕУ“ е прашање што по својата важност го надминува прашањето дали и кога ќе станеме членка на ЕУ. Тоа е прашање на можности и стандарди што овозможуваат подобар живот. На ангажманот на државните институции и на општеството во градењето подобро утре. Европа не треба да ја гледаме како симбол на совршенство, туку како симбол на желбата за усовршување. На желбата секој да ги ужива своите фундаментални права. „Дали личиме на ЕУ“ значи дали го заслужуваме епитетот „европски“, кога зборуваме за правата на човекот и на граѓанинот.

    ДЕЛ 1: Големи и мали, силни и слаби

    • Член 14 од Повелбата за фундаментални права на ЕУ: Секој има право на образование
    • Член 24: Децата имаат право на грижа и заштита
    • Едното не може да се почитува без другото
    • Врсничкото насилство е тешко нарушување на човековите и на детските права

    Драги Змијанац, претседател на Детската амбасада Меѓаши: Забележавме дека се повеќе и повеќе меѓуврсничкото насилство е присутно и недоволно децата го препознават кога се обраќаат со погрдни зборови, зборови со навреда, се со цел да го омаловажат соученикот, а при тоа учениците не се ставаат во одбрана или пак во заштита на нивниот соученик.

    Меѓаши измериле дека 40 отсто од учениците пријавиле некаков вид насилство – вербално или физичко. Тие идентификувале 23 групи врсничко насилство, и речиси секој втор ученик пријавил дека забележал една од нив. Во постари извештаи, бројките се поинакви. Во еден документ од УНЕСКО со податоци до 2014 година, само 10 отсто од македонските ученици пријавиле дека било извршено насилство над нив. Тоа е подобар резултат и од Германија, Австрија, Финска, Белгија и од други развиени земји. Ова не значи дека во нашата земја било подобро, туку дека поизразен бил проблемот со непрепознавање на насилството. Тоа полека се надминува.

    • Германија 25%
    • Белгија 20%
    • Австија 35%
    • Финска 27%

    Душан Томшиќ, Министерство за образование: Она што е многу битна е да се зајакнат капацитетите како на наставниот кадар за препознавање на насилство така и психолошките служби за интервенција. Но уште побитно е да се зајакнат капацитетите кај децата да го препознаваат и пријавуваат насилството, но и кај родителите да можат да го препознаат и да се реагира кон своите деца, но и кон службите кои стојат на располагание.

    Врсничкото насилство не се состои само од тешки физички инциденти. Тоа е секое подбутнување, мали удари, или навредување, омаловажување во групата, исклучување. Важна е целта – а таа е да се понижи другото дете, да му се предизвика чувство на инфериорност кон оној што го вознемирува.

    Ана Попризова, психолог во средното училиште Орце Николов: Најзастапени се формите на вербално насилство, навреди, закани кои што се случуваат нели, пред појава на пандемијата во живо, а и на социјалните мрежи. А сега, најверојатно се доста присутни на социјалните мрежи.

    Психологот Ана Попризова работи со една од најчувствителните групи – средношколците. Во својата работа досега имала можност да собере многу искуства и да слушне многу сведоштва за тоа на кои се начини се одвива врсничкото насилство.

    Сведоштво на ученичка: Од  основно едно девојче кое го познавам, која сега ми е многу добра другарка, немаше многу другарки, не се дружеше со многу луѓе и имаше една група девојчиња кои што просто од забава сакаа да ја уништат. Прво, првата година почнаа како пријателки демек ќе и прават друштво да не биде толку сама, на крај пред цело школо ја посрамотија, после тоа три недели не дојде во школо, има толку многу психолошки трауми од тоа, што оди на психијатар.

    Искуството на Попризова покажува дека зборовите лесно може да преминат во дела. Иако во најголем дел малтретирањето се сведува на омаловажување, ако не се работи на овој проблем насилството се охрабрува, и може да доведе до тешки физички повреди.

    Ана Попризова, психолог во средното училиште Орце Николов: Најлошата ситуација била  физичко прободување, значи  помеѓу двајца ученици настана инцидент, не се случи во училиштето меѓутоа беа вклучени и наши ученици. Прободување со нож каде што на детето му беше  животот загрозен. Сме имале случај на физичко насилство со кршење на вилица на еден ученик. Тие се по екстремни случаи што се случиле во мојата пракса.

    Недоволното препознавање на проблемот со врсничкото насилство, во која било форма, доведува и до тоа децата што се соочуваат со насилство да бидат обесхрабрени за да преземат нешто. Се предаваат на прикривање и на самоизолација.

     

    Христина Стефановска, детски психолог: Колку детето повеќе прикрива толку повеќе време трае насилството. И тогаш штетата е поголема, што значи прикривањето се јавува паради одредени причини. А зошто? Заради тоа што детето чуствува страв, особено од некаков тип од одмазда, да не ме се случи нешто полоша од ова. Или можеби детето се плаши од реакцијата на родителите, или има недоверба во бозрасните особено од авторитетите, наставниците.

    Како детски психолог Христина Стефановска работела со многу случаи. Доволно за да може да состави профили на децата што најчесто се жртви на вознемирување, дури и на насилство од своите врсници.

    Христина Стефановска, детски психолог: Tој е дете потивко, поповлечено, ненаметливо, недоминантно, дете кое што има изразена емпатија, дете растено во еден воспитен процес каде што се негуват човековите вредности, тоа значи дека е дете кое е учено да не враќа назад, да не враќа на насилството со насилство. Но, таквите деца се и многу сензитивни, тоа значи дека лесно може да ги вознемираме. Насилникот како профил ги пикира таквиот тип на деца и таму може повеќе да го манифестира своето насилно однесување.

    Сосема спротивни се децата што извршуваат насилство. Многу често, тоа се деца на кои исто така им треба помош, односно треба да се работи со нив и да се откријат причините за нивното однесување, за нивната потреба да покажуваат надмоќ над соучениците.

    Христина Стефановска, детски психолог: Дете кое врши насилство во принцип е дете што има слаба врска со родителите, не почитува авторитети, не почитува правила на однесување, дете што има слаби граници во однесувањето. Дете што врши насислтво е дете што е психолошки и физичко посилно располага со поголем капацитет на сила. Физичка снага или психолошка снага. Физичката снага потекнува од неговиот физикус, а психолошката снага потекнува од негова психолошка моќ или потреба да ги контролира другите врсници. Преку таквата контрола го пренесува насилното однесување, со тоа покажува некаков тип на моќ врз децата.

    Инес Андраде, претседателка на Но Були Португалија: Знаеме дека главната мотивација за насилството, за таквото однесување, е желбата за моќ, социјална моќ, да се биде влијателен, да се биде лидер, а во други случаи може да значи дека и тие самите се нападнати на училиште или во домот, се чувствуваат несигурни, или имаат потреба да се докажат.

    ДЕЛ 2: Вистинската сила е во групата

    • Потребно е да се работи со жртвите – да зајакнат и полесно да се справуваат
    • Потребно е да се работи со насилниците – да се открие коренот на нивното однесување
    • Најмногу е потребно да се работи со средината – да не го прифаќа малтретирањето премолчно

    Сведоштво на ученик: Мислам дека најмногу свесна за булингот е жртвата, сведоците се, ама во некој случај не сакаат да бидат инволвирани, поради тоа што и тие имаат страв најчесто, а насилникот не е воопшто свесен за тоа, или е свесен, ама е научен на тој тип на функционирање

    За да покажат колку е сериозен проблемот кога не се обрнува внимание на врсничкото насилство уште од почетокот, Меѓаши пред десетина години набавиле видео материјал од странство во кој шегите меѓу учениците прераснале во такво вознемирување што била алармирана и полицијата, родителите и училиштето, но жртвата се обидела да си го одземе животот. Дури тогаш другите сфатиле колку згрешиле. Шокантен амтеријал, но според Змијанац, била неопходна шок-терапијата.

    Драги Змијанац, претседател на Детската амбасада Меѓаши: Таков едукативен материјал беше потребен и во Македонија до го дистрибуираме и се со цел младите да ја разберат сериозноста на насилството кое го прават врз жртвата, како се насочува и какви се траумите.

    Европската унија посветува големо внимание на проблемот со врсничкото насилство преку многу програми. Голем број активности преку Еразмус Плус се посветени на борбата против оваа појава. Се развиваат проекти како „Акција против насилството“, а се назначувале и специјални претставници за борба против насилството врз децата. Една од најпознатите програми е „Енејбл“, што е кратенка за Европска мрежа против насилство во средини за учење и за одмор. Таа се темели на зајакнување на социјалните вештини и на целосен пристап кон проблемот, што ги опфаќа не само засегнатите страни, туку и средината.

    Искуствата на земјите-членки даваат голем придонес во развојот на програмите на Европската унија во секоја област. Кај врсничкото насилство, добар пример дава земјата што најчесто се споменува како држава со најдобро образование – Финска. Таму повеќе од една деценија функционира програмата КиВа, кратенка за „анти насилство“. Се спроведува во над 2.300 училишта во земјата, а преземена е и од други држави како Италија, Холандија и Велика Британија. Основата на програмата е преку посебни предавања да им се покаже на учениците дека сите заедно мора да му се спротивстават на насилството.

    Кристина Салмивали, авторка на програмата КиВа: Многу се разговараше за генерациското насилство во Финска уште од почетокот на 1990-тите, и тогаш Министерството за образование сакаше да развие сеопфатна програма против насилство што ќе може да се користи во училиштата што вршат основно образование во Финска, па Министерството ја ангажираше нашата група да развие таква програма и да ги испита нејзините ефекти во учичиштата. Програмата КиВа е програма за спречување врсничко насилство која се состои од повеќе компоненти. Беше развиена, поточно почна да се развива и да се користи во 2006, а од 2009 ја внесовме во училиштата. Низ целата земја.

    Во суштината на КиВа стои тоа дека молчењето е одобрување. Затоа треба сите да се спротивстават, бидејќи жртвата е немоќна сама.

    Кристина Салмивали, авторка на програмата КиВа: КиВа вклучува, како прво, универзални активности, чија цел е да спречат насилството да се случува, и во нејзината основа се лектиите што наставниците им ги предаваат на учениците во училницата. Идејата е да се зајакне свеста меѓу учениците за феноменот на врсничко насилство, особено за нивната улога и за тоа што можат тие да направат за да спречат да се случува насилството. Сакаме, преку лекциите за учениците, да ги зајакнеме токму нив. Да покажат активно дека се против насилството и дека не сакаат тоа да се случува. Тоа се универзалните активности.

    • Универзални активности
    • Јакнење на улогата на средината
    • Заеднички да се спречи насилството

    Португалија е исто така земја што во последните години бележи добри резултати и напредок во борбата против врсничкото насилство. Филозофијата е и таму иста – целосен и заеднички пристап, наместо сведување на насилството само на проблем меѓу насилникот и жртвата.

    Инес Андраде, претседателка на Но Були Португалија: Ние работиме со жртвата, но исто така и со насилниците и со другите деца што се вклучени. Сметаме дека е многу важно да се работи со двете страни, не само со едната, и исто така не само со насилниците, туку и со целата група ученици, бидејќи врсничкото насилство е социјално и групно однесување, не е индивидуално однесување.

    И самите ученици се свесни за важноста на средината и за нејзиното влијание. Постојат различни причини зошто таа не се вмешува кога е најпотребна – љубопитност или страв. Но тоа мора да се надмине. Тоа е единственото докажано решение против врсничкото насилство.

    Сведоштво на ученик: Насилникот е многу свесен за тоа што го прави, а го прави многу доброволоно, поради фактот што наоѓа лично задоволство во тоа, го користи тоа како шанса да се докаже на набљудувачите, а набљудувачите се оние третите кои наоѓаат задоволство и го хранат егото на насилникот, со тоа што му даваат поддршка, се потсмеваат на жртвата, односно тоа што и се случува.

    Драги Змијанац, претседател на Детската амбасада Меѓаши: Тие кои се околу насилникот или жртвата да бидат охрабрени да го спречат насилството и да го трансформираат. Тоа значи дека не треба да бидат соучесници туку напротив, да имаат активна улога да регираат во заштита и превенција на потенцијалната жртва. Тука има доста работа за психолозите, педагозите и таму каде што има, и за социјалните работници.

    ДЕЛ 3: Некомфорна комфорна зона

    • За препознавање на проблемот е потребна едукација
    • За решавање е потребна организација
    • За целосно надминување се потребни позитивни примери

    Сведоштво на ученичка: Јас до основно воопшто не бев свесна дека врз мене се прави такво нешто зашто мене ми беше задоволство само да бидам во група со нив, а не сфаќав дека преку мене тие, буквално ме искористуваа, им бев потрчко за секакви работи, ме навредувале, се, јас сум поминувала преку се само да бидам во групата, јас тоа го сфатив дури во осмо одделение дека тоа е скроз тактички погрешно.

    Осознавањето е клучен дел од борбата. Луѓето како Инес Андраде, кои што самите поминале низ тежок период додека биле ученици, знаат точно што им недостасувало за да имаат подобра заштита. Можат прецизно да ги покажат точките што требало да се поврзат за тие да бидат сигурни. И тие што треба да се поврзат денес.

    Инес Андраде, претседателка на Но Були Португалија: Кога одев на училиште бев жртва на насилство и имав чувство дека не сум сфатена сериозно, немаше одговор за тоа. Дури и ако побарав помош од наставниците или од родителите, никој не знаеше што да прави, иако знаевме дека тоа е вознемирување и дека не треба да се случува. Ми беше речено да го игнорирам или да се обидам самата да го запрам.

    Децата што се жртви на насилство најчесто се збунети и не знаат како да се одбранат. Особено кога ќе добијат таков совет – дека треба да се справат самите, бидејќи во средината каде што се наоѓаат нема решителна и сеопфатна борба против оваа појава. Во Португалија, и покрај постигнатиот напредок, се уште има недостиг од служби во училиштата што ќе бидат оспособени за да ја држат состојбата под контрола и да создадат атмосфера во која насилството е неприфатливо. Во такви случаи, зајакнувањето на жртвите или на потенцијалните жртви е од голема важност.

    Инес Андраде, претседателка на Но Були Португалија: Сакаме да ги развиеме нивните вештини, социјални вештини, но исто така и нивната способност да се одбранат во одредени ситуации, да размислуваат за стратегии како да се справат со насилството, или да покажат самодоверба и да одговорат на мирен начин, без да ги потхрануваат провокациите и вознемирувањето, значи само да бидат сигурни во себе и да речат – престанете, или не ми е бважно што ќе кажете, нешто такво, или да најдат безбедно место ако нивната физичка сигурност е нарушена, да најдат место каде што се безбедни и каде што се со луѓе што можат да ги заштитат.

    • Социјални вештини
    • Мирен одговор
    • Поголема самодоверба
    • Резервен план – барање безбедна средина

    Иако улогата на учениците е клучна за да не го охрабруваат насилството, сепак борбата против оваа појава треба да ја водат возрасните. Такво е искуството од земјите што најдалеку отишле во справувањето со генерациското вознемирување, но и од оние што постигнале напредок во последните години. Тие треба да го имаат авторитетот и да го искористат за да ја одржуваат ситуацијата под контрола, како и да ја вратат контролата кога ќе се загуби.

    Кристина Салмивали, авторка на програмата КиВа: Имаме, како што се нарекуваат, индикативни активности. И овие активности се преземаат кога насилството ќе стане тема во училиштето, на пример кога родител или стартел ќе го контактира училиштето и ќе каже дека неговото дете било нападнато. Индикативните активности се спроведуваат од тимовите на КиВа. Тие се тимови во училиштата составени од возрасни, вообичаено тројца возрасни, чија задача е да се справат со случаите на насилство додека се случуваат. И да ги следат понатаму.

    Инес Андраде, претседателка на Но Були Португалија: Нашата цел е да ги обучиме вработените, наставниците и психолозите во училиштата да се справуваат со насилството, во смисла на превенција и во смисла на одговор во моментот, што да прават тогаш, но и во смисла на решавање на проблемот долгорочно, за навистина да го запрат насилството, не само да го спречат во моментот и да остават да продолжи на друго место.

    Очигледно е дека и во нашата држава е добро разбран концептот на борбата со врсничкото насилство, како и начините како се води таа борба. Тоа што ни недостасува е претворањето на знаењето во пракса. За тоа ни се потребни подготвени институции.

    Душан Томшиќ, Министерство за образование:  Директорот на училишта има обврска да го пријави насилството до соодветните институци. Она што е уште побитно е дека секое училиште има психолошки служби кои што во наредниот период МОН ќе преземе активности да ги ослободи овие служби од тоа административно бреме, со што ќе може целосно да се посветат на давање психолошка подршка на децата жртви на насилство или да помогаат со препознавање и превентивни активности во училишта за да се намали насилството.

    Како и во многу други ситуации, колку подолго се чекаат решенијата, толку повеќе се продлабочуваат проблемите. И колку повеќе се молчи, толку подолго трае чекањето. Многу психолози се подготвени да се зафатат со врсничкото насилство многу поангажирано, и ја чекаат својата шанса.

    Ана Попризова, психолог во средното училиште Орце Николов: Јас сметам дека колку и да системот не функционира, ние како училишта мора да бидеме тие кои што ке ја поставуваме темата, ќе зборуваме во јавноста, ќе работиме и со учениците и со наставниците за да се намали насилството.

    Тоа што на сите им е јасно е дека повеќе треба да се работи со децата што вршат насилство, ги вознемируваат и ги понижууваат другите. Европските примери покажале дека околината треба да се научи да го обесхрабрува насилството, а децата што тргнале по тој пат да си ги поправат грешките.

    Инес Андраде, претседателка на Но Були Португалија: Ги обучуваме вработените во училиштата, психолозите или наставниците, да им помогнат на овие деца да сфатат дека го повредуваат другото дете, бидејќи во многу случаи тие не чувствуваат никаква емпатија за него, но не значи дека не можат да почувствуваат, туку само дека не се во таква позиција во моментот. Возрасните што ги тренираме ќе разговараат со нив и прво ќе им покажат дека не се тука за да бидат казнети или обвинети, бидејќи тоа ќе ги натера да бидат подефанзивни и да докажуваат дека не била нивна вината итн. Разговорот не е за тоа што се случило или чија е вината, туку повеќе за тоа што да се направи во иднина за соученикот што се чувствува лошо. Тие му објаснуваат каков ефект има насилството врз соученикот, дека тој е тажен, не сака да оди на училиште, се чувствува очајно, и возрасниот вработен во училиштето му дава можност да наде нови решенија за да направи тој соученик да се чувствува подобро, наместо полошо.

    Сето тоа го знаат и психолозите, и активистите, дури и властите во земјава. Целосниот пристап во справувањето со врсничкото насилство е препознаен како ефикасен и корисен, но во праксата продолжува да се работи само со едната страна. Уште еднаш доаѓаме до ситуација во која санирањето на последиците ни е единствениот одговор на еден проблем, наместо спречувањето на причините поради кои тој настанува. Неподготвеноста на многумина да излезат од својата комфорна зона придонесува училиштата да бидат непријатна средина за многу ученици.

    Христина Стефановска, детски психолог: Во практика за жал доаѓат деца што се жртви. Зошто? Бидејќи во нашето општество многу поретко се третират децата кои што вршат насилство.

    Ана Попризова, психолог во средното училиште Орце Николов: На менаџментот во училиштата секогаш им е од корист да зборуваат дека се случило насилство во училиштата. Сега зборувам општо, во нашето училиште таква е средината да можеби не е изразено толку физичкото насилство, меѓутоа имаме случај на другите форми на насилство. Генерално училиштата не покажуват зрелост за отворено зборување на темата. Повеќе се сведува на ситуација доколку има некоков инцидент па ќе се вклучат медиумите, јавноста и тогаш училиштата мора учествуваат и да зборуваат за таа тема. Значи, темата е популарна.

    За жал, една од најголемите пречки препознаени од експертите во оваа област е општествениот амбиент. Образованието служи за да ги подготви децата за животот како возрасни. Да ги научи на правила, принципи и најмногу од се на вредности што ќе им помогнат во иднина да бидат подобри и поуспешни. Тоа воопшто не е едноставно во средина во која тие само треба да ѕирнат во возрасниот свет за да видат дека таму работите се одвиваат по малку поинакви правила.

    Драги Змијанац, претседател на Детската амбасада Меѓаши: Насилство има секаде, го има на медиумите, на улица, насилство има во ушилиштата, и така натаму. И тие се само дел од сликата од тоа што реално се случува, и во парламентот, и во предизборните кампањи.

    Ана Попризова, психолог во средното училиште Орце Николов: Ние како држава не сме држава која што го санкционира насилството. Значи прашање е колку функционира правниот систем. И сето тоа на микро план се случува и во училиштата. Е сега тоа е нешто за што ние сите треба да работиме за надминувание на овие проблеми.

    Тешко е проблемите во едно општество да се решаваат изолирано. Не можеме да имаме ефикасна заштита на детските права, ако имаме неефикасен правен систем. Но не можеме ниту да чекаме прво да се реши едното за да почнеме да се занимаваме со другото. Колку подолго изостанува решителниот пристап кон врсничкото насилство, толку повеќе генерации ќе се развиваат со сознанието дека насилството поминува. Тоа ќе ги охрабрува посилните, ќе ги повлекува послабите и ќе ја неутрализира средината. Законот на посилниот е сосема спротивен од демократските принципи, особено од принципите за кои се залага Европската унија.

  • ДАЛИ ЛИЧИМЕ НА ЕУ: Пристојната работа е човеково право, а не прашање на лотарија

    ДАЛИ ЛИЧИМЕ НА ЕУ: Пристојната работа е човеково право, а не прашање на лотарија

    ЗЕМЈА ЗА СПОРЕДБА: АВСТРИЈА

    Сите знаеме по некоја работничка приказна. За лошите работни услови. Малите и нередовни плати. Ризиците по животот и здравјето. Несигурноста на работното место. Стравот од лесна заменливост што ги натерал многумина, во борбата за егзистенција, да го прифатат неприфатливото.

    Излезот може да се најде само преку самоорганизирање на работната сила и преку посилен ангажман на институциите за заштита на трудот. Пристојното работно место не може да биде прашање на лотарија. Мора да биде човеково право.

    Благоја Ралповски, Конфедерација на слободни синдикати: Работниците во трудо-интензивните дејности и уште некои одредени сектори работат под стрес. Значи работат во страв дека ќе го изгубат своето работно место и дека не можат да го преживеат месецот што следува и дека немаат пари за да водат судски рочишта кои што траат многу долгу и чинат многу.

    Постојаните и неказнети прекршувања на работничките права го одбележаа периодот што го нарекуваме транзиција. Премин од еден систем во друг. Фактот дека тие се уште траат, не тера да зборуваме за вечна транзиција. Постојан премин со непрекинат лов во матно, во кој правилата и важат и не важат. Како кај Шредингер.

    „Дали личиме на ЕУ“ е прашање што по својата важност го надминува прашањето дали и кога ќе станеме членка на ЕУ. Тоа е прашање на можности и стандарди што овозможуваат подобар живот. На ангажманот на државните институции и на општеството во градењето подобро утре. Европа не треба да ја гледаме како симбол на совршенство, туку како симбол на желбата за усовршување. На желбата секој да ги ужива своите фундаментални права.

    ДЕЛ 1: Аномалии во системот или систем на аномалии

    • Преговарање и колективни договори
    • Достоинствени, здрави и безбедни работни услови
    • Заштита од неоправдано губење на работното место
    • Признаени како фундаментални права во Европската унија

    Филип Нелковски, поранешен жител на Австрија: Законската рамка и во Австрија и во Македонија обезбедува еднакви услови за сите вработени. Меѓутоа, проблемот е во имплементација на законот. Тука нели постојат крупни разлики.

    По седум години професионален престој во Австрија како дел од Инвест-Македонија, средби со австриски и со македонски стопанственици, работници, доселеници, Филип Нелковски извлекува едноставен заклучок. Тоа што кај нас постои формално, на само 800 километри северозападно од нас функционира во реалноста. Не е беспрекорно, има случаи на прекршувања и на дискриминација, но има и една клучна разлика.

    Филип Нелковски, поранешен жител на Австрија: Луѓето се охрабуват да ги пријават тие случаи доколку ги има. И едноставно свеста на работодавачите таму е различна од свеста на работодавачите кај нас. 

    Свеста и перцепцијата се дежурни виновници за многу наши проблеми. Штета што не можеме да ги уапсиме и да ги казниме. Но свеста е производ на реалните услови во кои што се развива.  Едно е да се зборува за инциденти со дискриминација врз работниците и со прекршување на нивните права. Сосема друго е кога тие појави стануваат основно градиво на системот. Такви не стануваат поради свеста, туку поради феноменот наречен овозможувачки околности.

    Кристина Ампева, Гласен Текстилец: Вие треба да имате огромна храброст и да немате страв од законите, институците за да кажете дека еден работник сам си го напишал спогодбениот отказ. А работниците сведочат дека воопшто не ставиле никаков потпис .

    Отсекогаш е јасно каде лежи најголемиот проблем со непочитувањето на работничките права. Онаму каде што заменливоста е најголема поради ниската потреба од квалификации и поради заситеноста на пазарот создадена од децениите на голема невработеност.

    Благоја Ралповски, Конфедерација на слободни синдикати: Тоа се ретки гранки каде што нема заменливост на работниците, таму каде што се дефицитарни. Тоа е ИТ секторот и можам да кажам, тоа е еден од ретките сектори во кој што нема заменливост на работниците. Но во другите гранки каде што има и особено во сензитивните гранки во трудо-интензивните дејности е многу голема и честа таа појава. Тука се чевларската дејност, текстилната дејност, но може да има заменливост и во делот на јавниот сектор.

    Одвреме навреме некој ќе рече, директно или индиректно – кој им е виновен што не станале Ај-Ти инженери туку шивачи, градежници, чистачи. Или ќе образложи дека не може да има повисок стандард ако квалитетот на кадарот остане низок.

    Ангел Димитров, Здружение на работодавачи: Се до дека има ваква структура, со ниска технологија, со ниска додадена вредност, не можеме да направиме голем исчекор во пораст на платитите и стандардот на луѓето. Затоа што една софистицирана машина која вреди милион евра може да замени 100 роботника и нормално да ја управуваат само еден или двајца луѓе. Додека, ако немате пар, милион евра да купите таква машина и купите 100 машини по 1000 евра, нормално дека ќе има ниска продуктивност, ниски плати и низок стандард на граѓаните .

    Она што често се заборава е дека додека машините не станат подостапни и не ги заменат луѓето целосно, некој ќе мора да ги извршува и овие професии. Не само за луѓето да имаат вработување, туку затоа што нивните услуги ни се потребни на сите нас.

    Мартина Шнелер, синдикат Про-Ге, Австрија: За време на пандемијата се покажа дека оние индустрии како текстилната, градежната, прехранбената и земјоделската се ниско платени гранки во Австрија. Но овие работници се важни за системот и за време на пандемијата токму тие го одржуваа системот во движење. Но, ситуацијата е таква што има висока побарувачка за работници во овој сектор, ама платите се ниски и работните услови понекогаш се прекарни, па овие работници иако не се заменливи сепак се под притисок.

    ДЕЛ 2: Формула за маѓепсаниот круг

    • Над 70 отсто и од вработените и од невработените се со средно или со пониско образование
    • Со години, над 70 отсто изнесува и долгорочната невработеност
    • Од 150 илјади невработени, многумина би прифатиле работа под какви било услови
    • Тоа никогаш не е добро за исполнувањето на работничките права

    Благоја Ралповски, Конфедерација на слободни синдикати: Кога е помала невработеноста тогаш берзата на трудот е постабилна, тогаш поретко се наоѓат квалификувани работници. Но очигледно, еве, немаме среќа ни како држава ни како работници, во овој период да го надминеме тој момемент и да дојдеме до една стапка на невработеност под 10% каде што само по себе би требало да исчезне таа заменливост за работниците во државата.

    Пазарната логика отсекогаш била едноставна. Работните места се посигурни кога нема доволно слободни работници на пазарот на трудот. Историската логика, пак, кажува нешто сосема друго. Четириесетчасовната работна недела, осигурувањето, зголемувањето на безбедноста, заштитата од неоправдано отпуштање – сите тие биле изборени со самоорганизирање и со отпор, а потоа заштитени со закони.

    По правило, надмоќта на пазарот на трудот секогаш била на страната на сопствениците на бизниси.  За да се заштити егзистенцијата и достоинството на работниците, воведен е концептот на работнички права. Тие се регулираат со закони и со правила, како и со колективни договори, а се заштитуваат со институции. Нашите институции тврдат дека законите штитат од лесната заменливост на работниот кадар и не дискриминираат, без разлика дали станува збор за повисоко или пониско квалификуван кадар.

    Оливера Лазаревска, Државен инспекторат за труд: Исти се условите во законот. Работодавачот може да го откаже договорот за вработување само на начин и под услови утврдени со закон и колективен договор и само во случај на основана причина за отказот. Отказот на работникот кој директно или индиректно ќе го стави во положба да биде исто дискриминиран, е ништовен.

    Доаѓаме до уште една ситуација во која сите делови се поставени како што треба, но не функционираат. И повторно се обидуваме да утврдиме дали е постара кокошката или јајцето.

    Ангел Димитров, Здружение на работодавачи: За жал, на ниво на компании се уште имаме малку колективни договори, значи дека не постои дијалог или воопшто не постојат организирани синдикални организации, за да може работодавачот и таа синдикална организација заедно да седнат и да разговарат. Проблем е и тоа колку се почитуваат тие како партнери меѓу себе, колку има разбирање за туѓите пробеми и колку се спремни да прават компромиси. Тоа резултура со тоа што имаме малку колективни договори во Македонија.

    Благоја Ралповски, Конфедерација на слободни синдикати: Лесното уценување на работниците, лесното заплашување на работниците и лесното кршење на работничките права води кон тоа работниците да не можат да се организират во синдикати. Едноставно им е страв да се организират затоа што сите ние имаме семејства и ако тоа е основен извор на егзистенција на тие сиромашни работници кои што имат трошоци па имаат и кредити и не можат да навлезат во прана битка што чини и можат да влезат во големи проблеми.

    Има ли формула за излез од маѓепсаниот круг? Секогаш има. Само треба да погледнеме наоколу и да видиме што прават другите, кои што не се во тој круг.

    Мартина Шнелер: Во Австрија имаме специфична ситуација бидејќи сите работодавачи од еден сектор, без разлика колку вработени имаат или колку се големи, треба да бидат членови на Асоцијацијата на работодавачите. Како резултат на тоа, секој работодавач мора да примени колективен договор. Значи ако во одреден сектор има постигнат колективен договор, сите работодавачи мора да го применат. Затоа стапката на покриеност во Австрија со колективни договори е многу висока. Повеќе од 98 проценти од сите вработени се покриени со колективни договори.

    Синдикатот Про-Ге е еден од најголемите во Австрија, со 235 илјади членови и ги покрива индустриите за хемиски производи, хартија, стакло, масло, земјоделски производи, привремена работа, текстил, рударство, електрика и електроника, нафта и гас, енергија, луксузни стоки, кожа, метал, исхрана и други. Како постигнале 98 отсто покриеност? Склучуваат по 140 договори годишно и активно го следат почитувањето. Социјалниот дијалог е силен и државата ретко кога има потреба да интервенира. Но секогаш е подготвена ако треба да се вклучи.

    Мартина Шнелер: За време на пандемијата социјалните партнери – работодавачите, синдикатите и владините претставници, властите, испреговараа краткорочни работни шеми. Ова беше многу важно за време на кризата, за да се избегне поголема невработеност.

    ДЕЛ 3: Штета за сите

    • Има добри причини зошто проблемот со работничките права не е индивидуален
    • Проблемите со текстилната индустрија не се само на текстилните работници
    • Проблемите со градежната индустрија не се само на градежните работници
    • Проблемите со администрацијата не се само на чиновниците
    • Ако едни прифатат непочитување на правата, се поставува стандард што ќе важи за сите други

    Освен што имаат големи и силни синдикати, во Австрија имаат и здруженија што ги штитат правата на сезонските работници што доаѓаат да работат од Балканот или од Источна Европа.

    Мартина Шнелер: Мигрантските работници се под поголем притисок и понекогаш се чувствуваат беспомошни бидејќи не знаат дека можат да добијат поддршка од австриските национални организации.

    Замислете – одите далеку од дома за да берете плодови, да работите на градилиште или да помогнете во туристичката сезона, и може да ве пречекаат луѓето како Кордула Фоч од организацијата Сезионери. Ќе ве подучат какви права имате, што смее и што не смее да бара од вас работодавачот.

    Кордула Фоч, здружение Сезионери: Еден важен дел е да ги информираме луѓето за нивните права. Па одиме во полињата, одиме во стаклениците и дистрибуираме материјали на различните јазици што ги зборат луѓето. Имаме информативни материјали за нивните права, како основни работи, но само за да ги запознаеме, а исто така имаат и контакт таму за да се јават ако се во неволја, на нивниот мајчин јазик.

    Не го прават тоа само од добротворни причини. Со помагањето на незаштитените работници од надвор, тие ги штитат и интересите на австриското општество и на австриската работничка класа.

    Кордула Фоч, здружение Сезионери: Да се направи нешто против надолната спирала на негативна конкуренција меѓу работниците, бидејќи знам дека секогаш има работници што би работеле под полоши услови, со што е потешко да се држи стандардот високо, генерално.

    Ова не е појава што ги засега само сезонските работници. Една од многуте категории македонски иселеници во Австрија се квалификуваните луѓе што заминале за подобри можности во иднина, по цена на полоши услови денес. Тоа може да донесе штета и на двете држави, оценува Ѓорѓи Филипов, долгогодишен македонски дипломат во повеќе европски земји, денес стопанственик во Виена.

    Ѓорѓи Филипов, поранешен амбасадор во Австрија: Се образовале во Македонија, за нив е вложено наши средства таму да се образоваат, почнале да работат, ги стекнале првите искуства и доаѓаат овде веќе како со соодветно искуство и почнуваат одма да работат, за малку пониска плата отколку што би ја примале да биле овде завршени, да биле Австријци, се уште не го познаваат јазикот, најчесто зборуваат англиски, и тој период на адаптирање трае од три би рекол до пет години.

    Се чини дека формулата е едноставна. За висока реализација на работничките права се потребни работници што си ги знаат правата, организации способни да се борат за нивното остварување и институции подготвени да ги заштитат. Сето тоа заедно, бидејќи одвоено елементите не можат да ја дадат истата вредност.  Еден елемент имаме – свест кај работниците.

    Австриските искуства не учат дека состојбата со работничките права не може да стои во место. Ако нема силни ангажмани за тие да се подобруваат, се активира надолната спирала во која постојано има работници што би прифатиле полоши и полоши услови, работодавачите би биле среќни со тоа, а властите би го игнорирале проблемот. Всушност тоа го имавме научено и самите, од сопствените искуства.

    Кристина Ампева, Гласен Текстилец:  Од самостојуванието од нашата држава до ден денес сметам дека синдикатите и институците, властите целосно потфрлија во заштита на работничките права, подобрувание на работните места, зголемувание на платите. Имавте 30 години дискриминирана група на работници и на граѓани. Тоа ви кажува дека историски гледано , работите се влошувале на место да се подобруват

    Заменливоста на работниците, посебно на пониско квалификуваните работни места, е клучен овозможувачки фактор за нарушување на човековите права. Но додека сите трпеливо чекаме решение овој проблем од државните институции, синдикатите и од другите чинители, се чини дека тој почна сам да се решава, на најнеповолниот можен начин.

    Како успеа и кадарот со пониски квалификации да стане дефицитарен најдобро покажува примерот со текстилната индустрија. Без квалитетен развој, и со сите аномалии што се појавија во неа, оваа гранка стана неатрактивна за помладата генерација. Според податоците на Гласен Текстилец, во неа работат претежно жени од над 45 години.

    Кристина Ампева, Гласен Текстилец: Имате младо работоспособно население во овој сектор во Штип, меѓутоа колку поисточно одите толку старноста граница се зголемува. Така што, со кого ќе го заменат кадарот?

    Решивме 30 години да не мрднеме од лон произвоство  да производуваме за земијте од Европа, Америка… не се обидовме парите што ги баравме од државата да ги примениме во нешто што ќе донесе многу работни места, поголема продуктивност со тоа што се би се зголемиле платите, поглема работливост на младите. Ние моментално од источниот регион каде што е најзастапена текстилната индустрија, ние ги губиме младите. Младите не ја гледаат индината на овој сектор, ниту пак во источниот регион.

    Каде младите ја гледаат иднината покажуваат бројките, вели амасадорот Филипов. Според  податоците што почнал да ги собира уште како амбасадор во Австрија, за десетина години бројот на македонски државјани што живеат и работат во оваа европска земја се зголемил од 16 илјади на 27 илјади.

    Ѓорѓи Филипов, поранешен амбасадор во Австрија: Што е навистина многу за една мала држава како што сме ние. Колку ли се во Германија, колку ли се во Италија, колку се во Америка, Канада, Австралија, иако е помалку, попопуларно сега е да се доаѓа во Германија, Италија, Австрија, Велика Британија.

    Иселувањето е логичен чекор кога условите за работа и за егзистенција дома не се доволно добри. Можеби во одреден момент тоа ќе ги принуди работодавачите да понудат подобри услови за да ги задржат барем оние работници што останале во земјата. Но нема никаква извесност дека тоа ќе се случи. Напротив, има фактори што може да влијаат во спротивна насока. Иселувањето значи помалку работоспособно население, но и помалку потрошувачи во една земја, а со тоа и помала економска активност и осиромашување. Така, проблемот што почнал во една производствена хала, со една задоцнета плата, со еден неоправдан отказ, го заврте кругот и се враќа да го погоди целото општество.

     

  • THE BOOGIE MAN

    THE BOOGIE MAN

    За оние кои се помалку упатени, Ненад Цветичанин – Цепи е музичар, романсиер, преведувач и новинар со завиден стаж од речиси четириесет години музичко авторство. Цепи е еден од ретките музичари кој активно учествувал во обликувањето музиката и на естетискиот образ на неколку бендови  (Арнолд Лејн и Алхемија, Добри Исак, Психократија,…), а се јавува и како автор на музика за неколку театарски претстави.

     

    Ненад Цветичанин го објави The Boogie Man во јуни.

    The Boogie Man е фанк – алтернативна опера. The Boogie Man е опера во која авторот не кокетира со жанровите и стиловите туку умешно ги користи и создава звучна слика во која се фузирани елементи на фанкот, психоделијата и алтернативата кои на моменти егзистираат еден покрај друг, а на моменти се фузираат кулминирајќи во звуковна енергија која екплодира и таквата екплозија го турка слушателот уште понапред и уште подабоко во делото.

     

    The Boogie Man е музичка творба која слушајќи ја ве тера во исто време да заиграте и направите протест.

    Албумот е авторска творба. Освен што Ненад Цветичанин е автор на музиката, либретото, текстовите на пените и музиката тој го има отсвирено и целиот албум.

    The Boogie Man можете да го слушнете овде.

    Откако внимателно ќе го ислушате, деновиве ќе следува поширока резензија на The Boogie Man, па ќе се провериме и размениме мислење.

    З.Н.

  • Повик за предлог-проекти за локални граѓански организации што работат во областа на човековите права

    Повик за предлог-проекти за локални граѓански организации што работат во областа на човековите права

    Здружението за промоција и унапредување на културните вредности Конфиденс објавува Повик за доделување мали грантови на локални граѓански организации кои што работат во областа на човековите права во Северна Македонија.

    Повикот за доделување грантови е дел од проектот „Дали личиме на ЕУ? – Филмско документирање за мониторинг и заштита на човековите права во Северна Македонија“, финансиран од Европската Унија преку Европскиот инструмент за демократија и човекови права (ЕИДХР).

    Целта на Повикот е да се доделат мали грантови на локални граѓански организации што ќе придонесе кон унапредување на состојбата со човековите права во специфични области, како што се: професионалното однесување на јавната администрација, судскиот систем, здравствената заштита, образованието, предизвиците поврзани со сообраќајот и животната средина, положбата на малцинските групи итн.

    Под мали граѓански организации коишто работат на локално ниво се подразбираат оние чии активности се фокусирани на локалните средини во земјава (помали или поголеми градови, општина/и, рурална средина/и), а не на национално ниво.

    Предложените активности може да се однесуваат на:

    • Кампањи составени од видео-содржини, како на пример кратки документарни филмови, кратки видеа или анимирани содржини, постери и инфографици чија цел е да претстават специфични локални теми и прашања поврзани со човековите права или да поттикнат акција од страна на локалните власти;
    • Локални акции поврзани со унапредување на ситуацијата со човековите права во заедницата/локалната средина, како на пример:
      • активности за застапување што се однесуваат на теми поврзани со човековите права што произлегуваат од локалниот контекст;
      • активности за подобро информирање на граѓаните за нивните права пред институциите;
      • иницирање промени поврзани со проблем/ситуација во општината што ги засега или се одразува врз човековите права;
      • соработка со локалните медиуми во насока на продуцирање локални вести поврзани со заштита или прекршување на човековите права во локалните средини;
      • соработка со други граѓански организации во насока на спроведување заеднички активности поврзани со некој проблем во животната средина и сл.
    • Организациja на конференции, работилници или тркалезни маси за претставување истражувања и анализи или иницирање јавна дебата за тековни прашања поврзани со почитувањето на човековите права на локално ниво;
    • Активности кои ќе претставуваат паралели меѓу Северна Македонија и Европската Унија на локално ниво.

    Вкупниот буџет за овој Повик за доделување грантови изнесува 50,000 евра.

    Во рамки на повикот ќе бидат доделени 10 грантови на локални граѓански организации во износ од 3,000 до 5,000 евра, при што граѓанските организации не е потребно да обезбедат ко-финансирање.

    Времетраењето на проектите може да биде помеѓу 3 и 5 месеци.

    Пријавите треба да се достават по електронски пат на следната е-адреса: ngo.konfidens@gmail.com.

    Крајниот рок за поднесување на предлог-проектите е 20.07.2021, 23:59 часот.

    Сите дополнителни прашања може да ги испратите на: ngo.konfidens@gmail.com најдоцна до 10.07.2021, 23:59 часот. Документот со најчестите прашања и одговори ќе биде достапен на веб-страницата на  www.balkon3.org, три дена пред затворање на повикот.

    Повеќе информации околу Повикот и постапката за аплицирање може да прочитате во Упатство за апликанти_МК.

    Документите за аплицирање се следните:
    1. Формулар за аплицирање

    2. Формулар за предлог-буџет_Фин
    3. Изјава на апликантот_Фин

    4. Копија од документ за регистрација на организацијата-апликант.

    5. Копија од тековна состојба (не постара од 6 месеци).

    Документите за Финасискиот и Наративниот извештај не треба да се доставуваат како дел од апликацијата:

    Формулар за наративен извештај

    Формулар за финансиски извештај